నాడు - ఈనాడు

నాడు - ఈనాడు
ఆగష్టు 4 ప్రత్యేకతలు

1. 'మహామహోపాధ్యాయా నూకల చిన సత్యనారాయణ - ప్రముఖ సంగీతకారులు - పుట్టినరోజు
2. ప్రముఖ హిందీ చలనచిత్ర గాయకుడు, నటుడు, నిర్మాత, దర్శకుడు - కిషోర్ కుమార్ పుట్టినరోజు

నాడు - ఈనాడు - ఆగష్టు ౩ ప్రత్యేకతలు

నాడు - ఈనాడు

ఆగష్ట్ 3 ప్రత్యేకతల్లో కొన్ని ...

1. హిట్లర్ కు పట్టాభిషేకం

ప్రముఖ రాజకీయ నాయకుడు, జపాన్ దేశపు రూపురేఖల్ని తనదైన శైలిలో మార్చివేసిన ప్రతిభామూర్తి అడోల్ఫ్ హిట్లర్ తన జపాన్ దేశపు అధ్యక్ష పదవిని స్వీకరించిన రోజు (1934).
2. మణిశంకర్

ప్రముఖ చలనచిత్ర దర్శకుడు, పాత్రికేయుడు అయిన మణిశంకర్ (తెలుగు తేజం) పుట్టినరోజు (1957). మణిశంకర్ 16 డిసంబర్, రుద్రాక్ష, టాంగో చార్లీ అన్న చిత్రాలకు దర్శకత్వం వహించడమే కాక, 'మనిషీ తెలుగు చిత్రానికి నంది పురస్కారం లభించడం ఆయన ప్రతిభకు నిదర్శనం. అంతేకాక, మాజీ ప్రధాని పి.వి.నరసింహారావు గారికి మాధ్యమిక వ్యక్తిగత సలహాదారునిగా కూడ ప్రతిభావంతంగా కార్యకలాపాలని నిర్వహించారు.
3. ప్రముఖ సంగీత కళాకారుడు - శ్రీపాద పినాకపాణి

'నాదం అందించే నాట్యమే సంగీతం' అనే ప్రముఖ సంగీతకారుడు - శ్రీపాద పినాకపాణి పుట్టినరోజు (1913). పినాకపాణి గారి గురించి అందరూ సంగీతమే ఆయన వౄత్తి, ప్రవౄత్తి అని భావిస్తారు. వౄత్తిరీత్యా వైద్యులు అయిన ఆధ్యాత్మికతన, దైవచింతన వెరసి సంగీతమే అన్న భావం ఆయనిది. ప్రముఖులైన నేదునూరి కౄష్ణమూర్థి, నూకల చిన సత్యనారాయణ, మల్లాది సూరిబాబు - వారి సంతానం మల్లాది సోదరులు లాంటి ప్రశిష్యులు అవడం శ్రీపాదవారి ప్రతిభాపాటవాలని తలమానికాలు అని చెప్పి తీరవలసిందే. ఆరియకుడి రామానుజ అయ్యంగార్, వీణ ధనమ్మాళ్, ప్రముఖ వాయులీన సంగీతకారుడు ద్వారం వెంకటస్వామి నాయుడు గార్ల ప్రేరణలు బాగా వున్నాయి అని చెప్పుకున్నారు. సంగీత కళానిథి, సంగీత నాటక అకాడమీ (1977), పద్మభూషణ్ బిరుదులు, పురస్కారాలు ఎన్నో అందుకున్న శ్రీపాద పినాకపాణి గారి జన్మదినం నిజంగా నేడు భారతావనికి శుభదినం అనే చెప్పాలి.

స్నేహితుల దినోత్సవం - జగతి సంబరాలు

స్నేహం పై జగతి సంబరాలు - ఆగష్టు 3 (మొదటి ఆదివారం) స్నేహితులదినోత్సవం
స్నేహమే - జీవితం, శాశ్వతం, పెన్నిధి
నిరంతరం చలామణీ - స్నేహం, స్నేహితుడు

అల్లాయే దిగివచ్చీ ఆయ్ మియా! ఏమి కావాలంటే, మిద్దెలొద్దూ, మేడలొద్దూ, పెద్దలెక్కే గద్దెలొద్దంటాను, ఉన్ననాడూ, లేనినాడూ, ఒకే ప్రాణమై నిలిచే ఒక దోస్తే చాలంటాను, ఒక్క నేస్తం కావాలంటాను. స్నేహమే నా జీవితం, స్నేహమేరా శాశ్వతం, స్నేహమే నాకున్నది, స్నేహమేరా పెన్నిధి అని వివరిస్తూ, స్నేహంకోసం చుక్కలను కోసుకుని తెస్తాను, దిక్కులను కలిపేస్తాను, చంద్రుణ్ణి దింపుతాను, సూర్యుణ్ణి తుంచుతాను, ఏమైనా చేస్తాను, కోరితే ప్రాణమైనా యిస్తాను అని దోస్తీకి నజరానా చిరునవ్వు, స్నేహితుల మధ్య స్నేహానికి సంకేతంగా, ఒక్క నవ్వే చాలు, వద్దులే వరహాలు, అని ప్రముఖ సాహితీవేత్త, భారతీయ జ్ణానపీఠ పురస్కార గ్రహీత, నారాయణరెడ్డెగారి గీతం స్నేహం, చిరునవ్వు వున్నంతకాలం చలామణీ అవుతూనే వుంటుంది. స్నేహానికి మాటలు అక్కరలేదు - అది ఒంటరితనం నుంచీ వెలువడే ఏకాంతం అన్నాడు మరోకవి. కాని, ఒంటరితనాన్ని ప్రాలద్రోలేది, ఏకాంతంలో కూడ లోటురానీయని స్మౄతులను కలిగించేది, స్నేహం అని ఖచ్చితంగా చెప్పవచ్చు. అందుకే జీవనక్రమంలో కొత్త స్నేహాలు చేయని మనిషి కొంత కాలానికి ఒంటరివాడై పోతాడు అని ప్రముఖ కవి శామ్యూల్ జాన్సన్ అంటాడు. అందుకే, స్నేహితుల కోసం జీవితాన్ని త్యాగం చేసినవాడికన్నా గొప్ప ప్రేమికులు ఎవరూ వుండరు అని బైబిల్ నిర్ద్వందంగా ఘోషిస్తోంది.
జీవితంలో విలువైన వలువ - స్నేహం

మానవజీవితంలో స్నేహం నిత్య నదీప్రవాహం. ఆ ప్రవాహంలో దిశలు మారవచ్చు కాని, ఎప్పుడూ పొడిగా ఆరిపోదు. జీవితం అనే మధుర వంటకంలో స్నేహం ఒక సుగంధద్రవ్యం. పరిమళభరితమైన నిత్య సువాసితం. ఆరోగ్యమే మహాభాగ్యము అన్నది స్నేహానికి వర్తించడమే కాక, ఆరోగ్యం వున్నంతకాలం దాని విలువ తెలియదు; అనారోగ్యం వస్తే కనుక దాని విలువ తెలుస్తుంది. మానవుని జీవనపర్వంలో స్నేహం ఒక విలువైన వలువ. అందుకే జీవితానికి ఒక స్నేహితుడు చాలు, ఇద్దరు ఎక్కువ, ముగ్గురు కష్టసాధ్యం అన్న సూక్తి, రాశి కాదు వాసి అన్నది స్నేహానికి వర్తిస్తుంది.
జగతి స్నేహానికే అంకితం

కాలప్రమాణంలో దేని ప్రత్యేకత దానిదే. ప్రతిరోజు మంచిరోజు, భలేమంచిరోజు. అలాగే, విశ్వవ్యాప్తంగా విలువలను విరాజిల్లుతున్న స్నేహానికీ ప్రత్యేకంగా ఒక రోజుని కేటాయించారు. ప్రణాళికలను పరిచారు. స్నేహపూరిత, సహౄధ్బావ వాతావరణాన్ని సౄష్టించుకోవడానికి, ప్రపంచవ్యాప్తంగా, ఒక దశాబ్దకాలంగా ప్రాధాన్యతను సంతరించుకుంటోంది. అమెరికారాజ్య దేశాల కాంగ్రేసు, 1935 లో ఆగష్టు నెలలోని మొదటి ఆదివారం రోజున జాతీయ స్నేహితోత్సవాలని జరుపుకోవాలని నిర్ణయం తీసుకోవడం, వెనువెంటనే సంబరాలను ఘనంగా వార్షీకోత్సవంగా జరుపుకోవడం సదాచారంగా వస్తున్నది. అమెరికాలో ప్రారంభమైన సదాచారం, క్రమేపీ అన్ని దేశాల్లోనూ, భారతదేశం తో సహా, జరుపుకుంటున్నారు. ఈ ఘనతను గుర్తించి, ఐక్యరాజ్యసమితి 1997 లో 'విన్నీ - ది ఫూ' ని ప్రపంచ స్నేహ రాయబారి గా నియమించడం జరిగింది. జాతీయ స్నేహోత్సవం ఆగష్టు మొదటి ఆదివారం జరుపుకుంటుంటే, మహిళాస్నేహోత్సవాలు ప్రత్యేకంగా ఈ నెలలోనే మూడవ ఆదివారం జరుపుకునే సంప్రదాయం కూడ వుంది. అంతర్జాతీయ స్నేహోత్సవ మాసంగా ఫిబ్రవరి లోను, ప్రాచీన, నూతన స్నేహితుల పండగలను మే మాసం మూడవవారంలో జరుపుకోవడం కూడ ఆనవాయితీగా వస్తున్నది. దారులు ఏమైనా, గమ్యం, లక్ష్యం ఒక్కటే, స్నేహం. స్నేహితులు తమ స్నేహంతో ప్రేమికులుగా మారి, జీవితంలో అందం, ఆనందం, మకరందం, త్రివేణీసంభూతంగా అలరించాలి. ఆకాశాత్పతితం తోయం యధాగచ్చతి సాగరం - ఆకాశం పైనుండి పడిన ప్రతి చినుకు, సాగరప్రవేశం చేయవలసినదే. అలాగే, స్నేహంకోసం వేసే ప్రతి అడుగు, ప్రతి ఆలోచన, బిందువు, స్నేహసాగరంలోకి ప్రవహించవలసినదే.
సర్వమతాతీతం స్నేహం

మతం ఏదైనా, అన్నిటికీ సమ్మతం స్నేహం. మతాతీతమైన హితం, సహితం, స్నేహం. స్నేహపూరిత వాతావరణం ప్రతీమతం ఘోషిస్తోంది. ముసలమాను సోదరులు జరుపుకొనే రంజాను పండుగ, ప్రపంచ నాగరికత వ్యాప్తికి స్నేహానికి ప్రాధాన్యతనిచ్చిన బైబిలు, స్నేహాన్ని వివిధకోణాల్లోంచి ప్రస్తావించిన మహాభారతం, విశ్వమానవాళి సౌజన్యానికి, వసుధైకకుటుంబ ధోరణికి ప్రత్యక్ష తార్కాణం. అబ్రహాం ను భగవంతుని స్నేహితునిగా వర్ణించారు. జీసస్ - అభిమానులు, గురువు - శిష్యులు, యజమాని - నౌకరు, బాంధవ్యం ఏదైనా, స్నేహంగానే భావించాలి; ఆ భావనతో ఆచరణయోగ్యమయ్యేది, సార్ధకమయ్యేది, స్నేహం వల్లనే అని అందరూ అంగీకరించిన సత్యం. హిందువులకు మతగ్రంధం, వేదసమ్మితంగా భావించబడుతున్న మహాభారతం లో, ప్రముఖ పాత్ర జగన్నాటకసూత్రధారి, శ్రీకౄష్ణపరమాత్ముడు, స్నేహాన్ని, అభిమానం, ప్రేమ, వాత్సల్యం, సంరక్షణం, మార్గదర్శనం, సన్నిహితత్వం, చమత్కారపూరితపరిహాసం అని సోదాహరణంగా వివరించాడు. స్నేహం విషయంలో భగవంతుని ప్రార్ధించవలసివస్తే, ' ఆస్తులు, అంతస్తులు, సిరిసంపదలు, కాకుండా, స్వచ్చత్వంతోకూడిన స్నేహాన్ని అందించే హితుడిని ప్రసాదించమని ప్రార్ధిస్తే, జీవితానికి అర్ధం, పరమార్ధం తప్పక లభిస్తాయి.
స్నేహం గురించి ప్రముఖుల అనుభూతులు, పలవరింతలు

పుట్టుకవల్ల ఏర్పడేది తల్లిదండ్రులతో సంబంధం, సంస్కారంవల్ల వచ్చేది స్నేహం, పుట్టుకకన్నా సంస్కారమే గొప్పది; కనక రక్తసంబంధంకన్నా స్నేహబంధమే గొప్పది అని, ఉద్యమం అన్న కధలో ప్రస్తావిస్తారు, వివినమూర్తి.
స్నేహానికి కాలం గుర్తు అన్నది ఒక భావన. అయితే, - స్నేహకాలం కన్నా, స్నేహంలోని తీవ్రతయే ప్రధానం అని అంటాడు కేశవరెడ్డి, అతడు అడవిని జయించాడు, అన్న రచనలో.
అంతరంగ స్నేహానికి హౄదయనైర్మల్యమే ప్రధానం కాని పరిధి కాదు, అని బుచ్చిబాబుతో స్నేహం అన్న వ్యాసంలో సంజీవదేవ్ భావిస్తారు.
గుంపులో గోవింద, మందగతి లా కాకుండా, - స్నేహ మది యెల్లరు గూడిచరించుటేకదా! అని మహాకవి విశ్వనాధవారు, రామాయణకల్పవౄక్షం లో.
స్నేహమొక అనుబంధం, ఒక విశ్వాసం, అనుక్షణం తౄప్తితో పీల్చే ఉచ్చ్వాశం అని ఘననిర్వచనం చెప్పాడు, వేణుగోపాల్, స్నేహం రచనలో.
తన్నెరిగిన ప్రతివానికి పెన్నిధానమది స్నేహము అని స్నేహనిధిని పెన్నిధిగా వర్ణించారు, ప్రముఖ కవి, నారాయణరెడ్డిగారు.
తరుగు పెరుగులమాట ఎరుగునా స్నేహంబు? స్నిగ్ధతను వీడు నా స్నేహమెపుడైనా? అంటారు, ప్రజాకవి కాళోజీ.
నీ మిత్రుడిపైన నీకుగల నిజమైన అభిప్రాయం ఆ మిత్రుడి దగ్గర నుండి వచ్చిన ఉత్తరం అందుకున్న క్షణాన కలిగిన అనుభూతిని బట్టి వుంటుంది అని డేవిడ్ మెకల్నే అన్న కవి తన నిశ్చితాభిప్రాయాన్నిచ్చాడు.
స్నేహితుడు గురించి ...
ఆపదలకు సఖుడైనట్లు చుట్టమాపాటిగా నేరడారసిచూడ, అని అంటాడు గోన బుద్ధారెడ్డి. స్నేహితులే ఆప్తులకంటే ఎక్కువగా తోడ్పడుతారు, అని ఈ చీకటి వీడదేమి? అన్న రచనలో సరస్వతీదేవి.
నా స్నేహితుడి దగ్గర నేను నిజాయితీగా వుంటాను; బిగ్గరగా ఆలోచిస్తాను, అన్నాడు ప్రముఖ కవి ఎమర్సన్.
మిత్రుల హౄదయములు రహస్య రత్నములు, దాచందగిన యినుపపెట్టెలు అంటారు, చిలకమర్తివారు కర్పూరమంజరి లో.
ప్రియమున కన్న హితమును కోరువాడే స్నేహితుడు అని వరదాచారి (వైశాలిని) అంటే, రహస్యాలు, చీకటితప్పులు పంచుకునేవాడే స్నేహితుడు అని, ఒకే నిద్ర - ఎన్నో కలలు రచనలో బుచ్చిబాబు నిర్వచనం చెప్పాడు.
స్నేహం, స్నేహితుల గురించి యిలా కూడా చెప్పారు మరి !?
మైత్రి ఔచిత్యమును పాటించనీయదు అని, బద్ధనసేనాని రచనలో అంటారు విశ్వనాధవారు.
లుబ్ధునితో స్నేహం సొమ్ము పెట్టువరకే; వైష్ణవునితో స్నేహం వంటయింటి వరకే, అని రాధాకౄష్ణ లో పానుగంటివారు తనశైలిని దర్శనం యిచ్చారు.
ప్రముఖ రచయిత రావిశాస్త్రిగారు, గోవులొస్తున్నాయి జాగ్రత్త లో, దొరతో సావాసం మానేయగల్నుగాని, దున్నపోతుల్తో స్నేహం చెయ్యడం మాత్రం నాతరం కాదు, అని ఒక పాత్రతో చెణుకులు చెప్పిస్తారు.
స్త్రీపురుషుల స్నేహానికి లోకమిచ్చిన పర్యాయపదం కళంకం అని జీవవాహిని - శ్యామలారాణి లోకపుతీరుని అవలోకనం చేశారు.
ఆత్మలాభ పరాయణులగుచు నరులు ప్రాణమిత్రులవలెనె కంపట్టుచుందురవసరము తీఋర అందరు అడగుచుండ్రు, నిజహితుడు లేడు అవనిలో నిశ్చితంబు, అని ఆనాడే, గయోపాఖ్యానంలో చిలకమర్తివారు నిస్సంకోచంగా నేటి నేస్తపుతీరుల్ని జోస్యం చెప్పినట్లు చెప్పారు.
మైత్రి - వైరం
జీవించే ప్రతి జీవికి రెండు పరస్పర వ్యతిరేక మైన మనోగుణాలుంటాయి. ఒక మనోగుణానికి జీవిత పరిస్థితులతో మైత్రి, రెండవ గుణానికి జీవిత పరిస్థితులతో వైరం రెండూ ముఖ్యమైనవే అని చెప్పినవారూ వున్నారు. అయినా, చెడి స్నేహితులింటికే వెళ్ళమన్నారు. అంతేకాదు, ముదిరిన కొద్దీ కుక్కమూతి పిందెలు వేసేదేమిటంటే స్నేహితమని తటపటాయించకుండా జవాబు చెప్పవచ్చు అని ఘంటాపధంగా చెప్పినవారూ వున్నారు. చివరగా, ప్రపంచంలో ఎట్టివారికి అన్ని అవస్థలయందును స్నేహితులు దొరకుచునే వుందురు అన్న వాదోపవాదతరంగాలను రువ్వినవారూ వున్నారు.
మనలో అజ్ణాతంగా ఉన్న అజ్ణానమూ, అవకతవకలూ, అస్తవ్యస్తాలూ, డాబులూ, దర్పాలూ, ఎదుటివాడిలో ప్రదర్శితమయితే మనకు నవ్వేనా వస్తుంది, లేక కోపమేనా వస్తుంది; వీటిని దూరం చేసుకుంటేనే స్నేహం అలవడుతుంది; స్నేహితులు అవతరిస్తారు.
ఉన్నతస్థితి సంపద మున్నగునవి చిన్ననాట సహజమైత్రిని తుదముట్టింపక వుంటేనే, ప్రపంచము సైఖ్యభూయిష్ఠమై భాగ్యవంతమై వుండును కదా అని చిలకమర్తివారు తన సుఖాశరచ్చంద్రము అన్న రచనలో వివరించిన వైనం సత్యం.
మంచి చేడు ల మధ్య స్నేహం, స్నేహితుడు
చెడు స్నేహం చెదపురుగువంటిది; చెదపట్టిన గోడను కూల్చినట్లే, చెడు స్నేహం మిత్రుల పతనానికి దోహదం చేస్తుంది. మంచి స్నేహం స్తంబాలవంటిది. అది బలంగా నిలబడి సహాయం చేస్తుంది.
ఉపశౄతి
జీవితానికి ఒక స్నేహితుడు చాలు; ఇద్దరు ఎక్కువ; ముగ్గురు కష్టసాధ్యం.
నా శతౄవులనుంచీ నన్నునేను రక్షించుకుంటాను; నా స్నేహితులనుంచీ దేవుడు నన్ను రక్షించుగాక.
స్నేహం తరచు నీరు పోయవలసిన మొక్కలాంటిది.
స్నేహితుల దినోత్సవం సందర్భంగా, స్నేహాన్ని ఆహ్వానిద్దాం. స్నేహితుల్ని పెంచుకుందాం. నెయ్యాన్ని పంచుకుందాం. స్నేహాన్ని వేదంలా మనవాదంగా మననం చేద్దాం.
స్నేహితుల దినోత్సవం (మొదటి ఆదివారం - ఆగష్టు 3) సందర్భంగా - విశ్వవ్యాప్తంగా మానవాళిని అభినందిస్తూ, స్నేహాన్ని అందించి, పొంది జీవితాన్ని సుఖమయంగా చేసుకోవాలని ఆశిస్తూ, తెలుగురథం శుభాభినందనలని తెలియజేస్తోంది.
కొంపెల్ల శర్మ - తెలుగురథం.

నాడు - ఈనాడు - ఆగష్టు 2

నాడు - ఈనాడు - ఆగష్టు ౨
ఈరోజు యిద్దరు మహానుభావులను స్మరించుకోవాలసిన తరుణం ఈ రోజు.
బళ్ళారి రాఘవ - ప్రఖ్యాత నటుడు, నాటక కళాకారుడు
(బళ్ళారి రాఘవ జయంతి సందర్భంగా ప్రత్యేక కథనాన్ని తెలుగురధంలో అందుబాటు లో వుంది.)

పింగళి వెంకయ్య - మన భారత దేశపు జాతీయ పతాకపు తొలిదశలో రూపాన్ని యిచ్చిన మహానుభావుడు.

నాటకరంగానికి ఊపిరి 'బళ్ళారి రాఘవ' జయంతి

ఆధునికాంధ్ర నాటకరంగానికి ఊపిరి 'బళ్ళారీ రాఘవ (1880 - 1946) - జయంతి 8 ఫిబ్రవరి
జగమే ఒక నాటకరంగం
"కావ్యేషు నాటకం రమ్యం" అని, "నాటకాంతం హి సాహిత్యం" అని, "నాటకాంతం కవిత్వం" అన్నవి అనాదిగా సోదాహరణంగా చెప్పబడుతున్న సూక్తులు. వీటితోపాటు దశవిధ రూపాకాల్ని, నవరసాల్ని, చతురాభినయ విభాగాల్ని, నాయకానాయికలలక్షణాల్నిఉదాహరించడం కూడ మనకు ప్రాచీనతతత్వం నేర్పిన సత్సంప్రదాయం. జగమే ఒక నాటకరంగమని ప్రతీతి. నిజానికి కల్పనాశక్తితో, నటనాకౌశలముతో రంగస్థలంమీద జగత్తుగా భ్రాంతి కలిగించడం నాటకం. ఈ సౄజనాఅత్మక కళ సామూహికమైంది. రెండు దశల్లో వికాసం చెందుతున్న ఈ కళ, రచనాపర్వం మరియు ప్రదర్శనాపర్వం. తెలుగులో స్వతంత్ర నాటకరచన 1850 లో అంకురించిందని అనుకుంటే, దాదాపు రెండు దశాబ్దాల తదుపరి, ధార్వాడ నాటకసమాజాల ప్రేరణతో ముందడుగు వేసింది. కొత్తగా నాటకాలాడిన ప్రముఖుల్లో కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులుగారు ఒకరు. 1883 లో వడ్డాది సుబ్బారాయుడు 'వేణీసంహారం' నాటకంలో పద్యపఠన్నాన్ని ప్రవేశపెట్టి కొత్త మలుపు తిప్పారు. దాదాపు ఈ రోజుల్లోనే ఆధునిక సాహితీయగకర్త గురజాడ వారు 'కన్యాశుల్కం' రచించడం, ధర్మవరం కౄష్ణమాచార్యులుగారు 'చిత్రనళీయం' లాంటి పాటపద్యాలతో కూడిన రసవత్తర నాటకాలు వ్రాసి అనేకమంది నాటక రచయితలు ప్రదర్శనకు దోహదం చేశారు.
ఆంధ్రనాటకరంగానికి మహాప్రసాదం - బళ్ళారి రాఘవ జననం
ఈ మధ్యకాలంలోనే ఆంధ్రులకు గర్వకారణమైన మహానటుడు జన్మిస్తాడని ఎవ్వరూ ఊహించలేదు. అనుకున్నవి, అనుకున్నట్లు జరిగితే గొప్పేముంది. ఘటనలు, సంఘటనలు జరగవు. 1880 ఆగష్టు 2న సంఘటన జరిగింది. అదే బళ్ళారి రాఘవ జననం. తాడిపత్రి లో జన్మించిన రాఘవ తండ్రి నరసింహాచార్యులు, బళ్ళారి మున్సిపల్ హైస్కూలు లో తెలుగుపండితులు. అంతేకాదు, ఆనాటి ప్రముఖ ఆంధ్ర నాటక పితామహ ధర్మవరం రామకౄష్ణమాచార్యులు గారు, బళ్ళారి లో న్యాయవాది మరియు రాఘవకు స్వయంగా మేనమామ. బాల్యంలోనే నాటకాలంటే అమితాసక్తి గల రాఘవ బళ్ళారి లో మెట్రిక్యులేషన్ చదివి, మద్రాసులో పట్టభద్రులయ్యారు. మద్రాసులో చదువుతోబాటు,అనేక ఆంగ్ల నాటకాల్లో పాల్గొనడం, ప్రముఖ ఆంగ్రనటుల మెప్పులందుకోవడం, మద్రాసులో బి.యల్. లో వుత్తీర్ణులవడం అలవోకగా జరిగిపోయాయి. బళ్ళారిలో మేనమామ వద్ద వౄత్తిలో సహాయం, నటనలో సహచర్యం కూడ బళ్ళారిలో కళాకారుణ్ణి వెలికితీసింది. రాఘవ వౄత్తిరీత్యా న్యాయవాది. తాను నమ్మిన సిద్ధాంతాల మేరకు న్యాయంగా వున్న కేసులను మాత్రమే చేపట్టేవాడు. క్రిమినల్ లాయర్ గా బాగా పేరుతోపాటు ఆర్జనకూడ బాగా జరిగింది. ధనాన్ని తన ఆశయసిద్ధికై నాటకరంగ కళాభివౄద్ధికై వినియోగించాడు.
రాణించని రాజకీయప్రవేశం
న్యాయవాది, కళాకారుడు అయిన బళ్ళారి రాఘవ, మిత్రుల ఒత్తిడి, ప్రోత్సాహం యిచ్చి, 1933 లో మున్సిపల్ కౌన్సిల్ కు పోటీ చేయించారు. మిత్రుడు, ప్రముఖ వ్యాపారి, ముల్లంగి కరిబసప్ప అభ్యర్ధన చేయడం, స్థానిక ప్రజలు సహకారలోపం వల్ల, బళ్ళారి రాఘవ మనస్తాపం చెంది, వెంటనే ప్రచార దశలోనే, పోటీని ఉపసంహరించుకోవడం, ప్రత్యక్ష రాజకీయాలకు కడుదూరం అయ్యారు.
సంఘసంస్కరణాభిలాషి, విప్లవనటుడు, ఆంధ్రుల గర్వకారణం - బళ్ళారి రాఘవ
జాతి ప్రగతికి, మూఢాచారాల నిర్మూలనకు నాటకరంగం అత్యంత ప్రధనమైనదని ప్రకటించి, ప్రతి పట్టణంలోను అన్ని హంగులు కల నాటక రంగం స్థాపించాలని ముక్తకంఠంతో ఎలుగెత్తి చాటిన ప్రజానటుడు రాఘవ. పాత్రల మనస్తత్వాలను బాగా అర్ధం చేసుకుని, భావసంఘర్షణను ప్రదర్షిస్తూ నటనకు వెలుగు బాటలు వేసి, ఆబాటలోనే తాను కూడ పయనించిన తెలుగు తేజం బళ్ళారి రాఘవ. రాఘవ కవిపండితులకు అత్యంతాప్తుడు. ఆయన ఇంట్లో సాయంకాలం బళ్ళారిలోని కవిపండితులు సమావేశమై, 'కళ, నాటకం, తదితర సంబంధిత అంశాలపై ఆధ్యయనం చేయడం, అందరిని ప్రేమాభిమానాలతో పలుకరించడం ఆయన దినచర్య అనే చెప్పాలి. కులమతాల సంకుచితత్వాలకు అతీతుడాయన. హరిజన బాలురకోసం సొంతఖర్చులతో బడిని పెట్టించాడు. పండుగ రోజుల్లో హరిజన విద్యార్ధులందరికీ తన ఇంట్లో విందు చేశేవారు. పాత్రల మనస్తత్వాలను బాగా ఆకళింపు చేసుకుని, భావసంఘర్షణను ప్రదర్సిస్తూ నటనకు వెలుగు బాటలు వేసిన బళ్ళారి రాఘవ ఆంధ్రులకు చిరస్మరణీయుడు. స్త్రీపాత్రలు స్త్రీలే ధరించాలని చాటిచెప్పి, విద్యాధికులైన స్త్రీలను రంగస్థలమెక్కించి వాస్తవికతకు పట్టంకట్టిన విప్లవవేౠడు. సుదీర్ఘరాగాలాపనలు, అనవసర మోతలు లేని భావ ప్రధానమైన అభినయంతో ప్రేక్ష్జకులను రంజింపచేసిన వాడు నటుడు బళ్ళారి. కళలకోసం ఉదారత చూపిన రాఘవ, పెళ్ళిళ్ళో జరిపే దుబారా, ఆడంబర ఖర్చులకు దూరంగా వుండడమే కాక, శుభలేఖలు చేతివ్రాతతో ప్రారంభించడం, ఒక్క పెళ్ళికి 250 రూపాయలకన్న ఖర్చు చేయరాదని ఖచ్చితంగా చెప్పేవారు.
బళ్ళారి రాఘవ నటనాసోపానాలు
ఆధునిక నాటకరంగం బుడిబుడి నడకలు అందంగా వేస్తున్న తరుణంలోనే రాఘవ కూడ పాదం మోపాడు. మహారాష్త్ర, కర్ణాటక ప్రాంతాల నాటక సమాజాలు అంధ్రదేశంలో కూడా నాటక సమాజాలు వెలిసాయి. ధర్మవరం రామకౄష్ణమాచార్యుల వరి 'సరసవినోదినీసభా, కోలాచలంవారి 'సుమనోరమసభాల్లో మంచి అవకాశాలు రాఘవకు లభించడమే కాక, మద్రాసు, హైదరాబాదు, విజయవాడ, బెంగుళూరు ల్లో ప్రదర్శనలు ముమ్మరంగా యిచ్చేవారు. రాఘవకు పౌరాణిక నాటకాలకంటే, చారిత్రక, సాంఘిక యితివౄత్తాలపై మక్కువ, అభిరుచి వుండేవి. రాఘవ నటనాజీవితంలోని ముఖ్య సోపాన పర్వాలు యిలా నడిచాయి.
* విశ్వకవి రవీంద్రుని మెప్పించిన (1919) 'పఠాన్ రుస్తుం' పాత్ర ద్వారా 'విజయనగర పతనం' లోని నటనాభినయం అత్యధ్బుతమే కాక, హిందూ-ముస్లిం సఖ్యతకు భంగం కలుగుతుందన్న ప్రభావం, అనుమానం తో మద్రాసు రాష్ట్రప్రభుత్వం ప్రదర్శనను నిషేధించింది.
* నవరసాలు, ఒక్కొక్కటి వరుసగా తరుముకొని వస్తున్నాయని తలపించే 'చాణక్యా పాత్ర నటన రాఘవ మహానటుడని ప్రశంసింపబడ్డాడు.
* 'రామదాసూ పాత్ర ద్వారా భక్తిభావాన్ని గొప్పగా చూపిస్తూ, కొన్ని సన్నివేశాలను కల్పించడం, సమయానుకూలంగా రచనలో కూడా సందర్భోచితంగా మార్చడం ఆయన నవనవోన్మేషశైలికి సోదాహరణం. 'ఎవరి రాముడు వారిలో వుంటాడు - దేవుడొక్కడే, భక్తుల విశ్వాసాలకు తగినట్లు రూపం ధరిస్తాడూ అని చెబుతూ, రాం-రహీం, క్రీస్తు, బుద్దుడు - ఇవన్నీ ఆయన రూపాలు అంటూ మతసామరస్యాన్ని ప్రకటించడం మరవలేని సత్యం. జాతీయోద్యమకాలంలో, రామదాసు జైలులో వుండడం - 'ఆత్మసిద్ధి పొందడానికి కారాగౄహవాసమే ప్రధమ సోపానం' అనీ, తానీషా భటులు జైలుకు తీసుకువెళ్ళుతున్నప్పుడు భార్య కమలాంబ రామదాసు నుదుట కుంకుమ పెట్టి, ఖద్దరు శాలువా కప్పి, తెల్లని టోపీ తలపై పెట్టి, హారతి యివ్వడం, చాలా ఉత్తేజంగా మారాయి.
* రాఘవ ఆధ్యాత్మిక గురువు, పండిత్ తారానాధ్ రచన "దీనబంధ్ కబీఋ హిందీ నాటకాన్ని, బెంగుళూర్ లో (1927) ప్రదర్శిస్తున్నప్పుడు, గాంధిజీ నందిహిల్స్ లో విశ్రాంతి తీసుకొంటున్న సమయంలో ఆహ్వానం మీద, కొద్ది నిముషాలమేరకు వచ్చిన ఆయన గంటదాటినా కదలక, అప్పటి గాంధి కార్యదర్శి రాజాజీ 'ప్రార్ధనాసమయం' గురించి గుర్తుచేయగా, 'మనం ప్రార్ధనలోనే వున్నాం కదా!' అని చెప్పి, రాఘవ నటనకు అద్భుతశ్రేణి కేటాయించడం, 'రాఘవ మహరాజ్ కి జై' అనడం కూడ మరువలేని సంగతేకదా.
* పెక్కు నాటకాలను చూచి, ఆంగ్లనటుల పరిచయం సంపాదించుకోవాలనే ఉద్దేశ్యంతో చేసిన ఇంగ్లండు ప్రయాణం (1928), విఖ్యాత నాటకకర్వ, కళావిమర్శకుడు "జార్జి బెర్నాడ్ షా' తో రాఘవ కళల గురించి విశ్లేషణ జరపడం, 'కళల గురించి తెలుసుకోవడానికి యిక్కడికి ఎందుకొచ్చారు? మేమే ప్రాచ్యదేశాలకు రావాలి" అనడమే కాదు; 'మేరు దురదౄష్టం కొద్ది భారతదేశం లో పుట్టారు - ఇంగ్లండులో పుట్టివుంటే 'షేక్స్పియఋ అంత గొప్పవారై వుండేవారూ అని అనడం, బళ్ళారి రాఘవ నటనా ప్రతిభాపాటవాలు, చలం చెప్పినట్లు, తూచేందుకు తూనికరాళ్ళు దొరకవు. అనుభవించి, పలవరించవలసినదే, ఏ నాటకకళాభిమానియైనా.
* విజయవాడ, దుర్గాకళామందిరంలో, 'చంద్రగుప్తా లో చాణక్య పాత్రలో ప్రదర్శించిన 'సమయస్ఫూర్తీ అగణితం. ప్రళయకాలరుద్రినిలా నవనందులపై ప్రతీకారం కోసం తపిస్తున్న 'శ్మశానవాటీకా సన్నివేశం లో, అమాంతంగా, వేదికపైకి కుక్క రావడం, దానితో చలించక, 'శునకరాజమా,నీకు కూడా నేను లోకువయ్యానా?" అన్న సంభాషణలధాటికి, కుక్క తత్షణం వెడలినా, ప్రేక్షకుల సంభ్రమాశ్చర్యాదులను కరతాళధ్వనులతో దద్దరిల్లిన నాటకరంగమందిరం, మామూలు పరిస్థితికి వచ్చేందుకు చాలా సమయం పట్టిందట.
చిత్రసీమలో యిమడలేని స్వతంత్రనటనావైదుష్యం
మిత్రుల వత్తిడి పై చిత్రరంగంలో ప్రవేశించిన (1936) రాఘవ, హెచ్.యం.రెడ్డిగారి 'ద్రౌపదీ మానసంరక్షణం' లో దుర్యోధనుడుగా, గూడవల్లి రామబ్రహంగారి 'రైతుబిడ్డా లో/గాను, రాజరాజేశ్వరీవారి 'చండికా లోనూ, నటనలో అద్భుతంగా రాణింపు అయినా, సర్వస్వతంత్రధోరణి సహజంగా అబ్బిన రాఘవ మనస్సు పోలేదు. నాటకకళకే పున:ప్రవేశం చేశాడు. తిరుగులేని నటనను అందించాడు. నాటక కళాభివౄద్ధికి రాఘవ అనేక సూచనలను అందించాడు.
రాఘవ నటనాప్రతిభకు కితాబులు
@ రాఘవ స్మౄతి చిహ్నంగా బళ్ళారిలో కళామందిరం నిర్మాణం, భారతప్రభుత్వం, రాఘవ శతజయంతి సందర్భంగా 'తపాలా బిళ్ళా విడుదల, ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం వారు ట్యాంకుబండ్ పై రాఘవ విగ్రహాన్ని స్థాపించడం, ఆయన నటనాకళాప్రతిభకు నిజ సంకేతాలు కావు. అల్పసంతోషుల్ని చేయడమే అనుకోవాలి.
కాలానుగుణంగా మార్పులు
ఆధునిక నాటకం, నాటిక, ఏకాంకికలుగా సన్నగిల్లడం, వామనరూపాన్ని పొందడం, నాటకరంగం కూడ అంతంతగా మార్పుపొందడం, కాలానుగుణంగా వచ్చిన, వస్తున్న ఊహలకందని మార్పుచేర్పులు, నాటకరంగం, నటరత్నాలు కొనసాగుతున్నా, బళ్ళారి రాఘవ లాంటి సంకల్ప దీక్షా కంకణ సమరబద్ధత్వ ధోరణి నాటకకళారంగం లో క్రమేపీ లోపిస్తున్నది అంటే కొందరికి ఆశ్చర్యం, కోపం కలగచ్చు కాని, సత్యానికి దూరం మాత్రం కాదు.
నాటకరంగానికి ఆకాశ పాతాళాల దిక్కులు
ఈ సందర్భంగా, మహాకవి శ్రీశ్రీ ఒక నాటకం చూస్తూండగా, ఒక నటుడు 'ఆకాశాన్ని చేత్తో చూపిస్తూ, పొరబాటున నేలమీదకు చూపించాడట. ఈ సన్నివేశానికి, మహాకవి వెంటనే, ఆ నటుడు చేసినది అలవాటు లో పొరబాటు మాదిరి, నాటకరంగస్థితిని యధాస్థితిగతుల్ని చూపించాడని చెప్పాడట. ఆకాశమే భూమిలోపల వుంటే, పాతాళం సంగతి ఏమిటి అని చమత్కరించాడట, మన మహాకవి.
'నాటకం', 'నాటికా ల చేసే పని, కలిగే ప్రయోజనం
'స్వీట్ బర్డ్ ఆఫ్ యూట్ అన్న నాటకం లో ప్రఖ్యాత నాతక రచయిత 'టెన్నిసీ విలియంశ్ తన ముఖ్య పాత్ర చేత, చివరగా చెప్పించే, భరతవాక్యం, 'నేను మీ దయాదాక్షిణ్యాలను అర్ధించడం లేదు. మీ అవగాహనను కోరుతున్నాను. అది కూడా కాదు, నన్ను, మీలో మిత్రునిగా, శత్రువుగా, కాలంపై, అన్నిటా గుర్తింపుచేసుకోవడం. అంతే" అని నాటకాన్ని ముగించాడు. దీనితో, అతను కధను ముగించలేదు, చివరికి ఎత్తుకున్న సమస్యలన్నీ అలాగే ఆగిపోతాయి. అయితే ఆ ముఖ్యపాత్ర మనల్ని ఎందుకో చివరంటా జిజ్ణాస కలిగిస్తూనే వుంటుంది. చివరికి పైవిధంగా ఆపాత్ర చెప్పాక ఒక్కసారి తుళ్ళిపడతాం, ఏం జరిగిందని ఆలోచించేలోగా నాటకం ముగుస్తుంది. తర్వాత ఆ పాత్రని గురించి, ఆసమాజం గురించి మనం ఆలోచించకుండా వుండలేం. ఆ ఆలోచనే, ప్రయోజనం, ప్రయోగాత్మకత, ప్రభావం, ప్రేరణాత్మకతలను కలిగిస్తాయి. కళ వల్ల మనకు కలిగే లాభం సరిగ్గా యిదే అని చెప్పక తప్పదు. యిటువంటి స్ఫూర్తిదాయక సంఘటనలు, బళ్ళారి రాఘవ నటించిన నాటక పాత్రల ద్వారా అందచేశాడు అన్నది చరిత్ర చెప్పిన సాక్ష్యం.
చివరి మాట కాదు - చివరిగా మరచిపోకూడని మాట
రక్తికట్టించే నాటకాలు, చాలావరకు మన నటుల పసవల్లనే కాని, నాటకాల పసవల్ల కాదేమో. నిజానికి పస తక్కువ నాటకాలే సమర్ధుడైన నటునికి అతని ప్రతిభావికాసానికి, ప్రాగల్భ్యప్రదర్శనకు ఎక్కువ అవకాశాలిస్తాయి. ఇది కొంతమందికి విడ్డూరంగా తోచవచ్చు. నిజనిష్టూరం. కాని, యిదే అభిప్రాయం ప్రపంచవ్యాప్తంగా వుందనే అనుభవశీలురు తరచు చెప్పుతుంటారు.
ప్రపంచ ప్రసిద్ధ నటశేఖరుల్లో ఒకరైన 'శ్టానిస్లొవస్కీ' (మాస్కో ఆర్ట్ థియాటర్ సంస్థాపకు లిద్దరిలో ఒకడు) అన్న మాట : 'మహానటుడే మెలోడ్రామాను జయప్రదం చెయ్యగలడు. సామాన్యనటుడు మెలోడ్రామాలో నెగ్గుకు రాలేడు. దానిలో లేని ఎత్తులను, లోతులను మెలోడ్రామాలో నటుడైనవాడు ఊహాకల్పన చేసి చూపించాలి. దానిలోని పాత్రలకు లేని బిగిని, పసను అతడే ఇవ్వాలి. ఇది సామాన్య నటులకు అసాధ్యం."
పైన వివరించిన మెలోడ్రామా, దానిలోని ఎత్తులు, లోతులు, వాటిల్లోంచి వచ్చే ఊహాకల్పనలు, పాత్రద్వారా అందించే బిగి, పస, యీవన్నీ, మహానటుడైన బళ్ళారి రాఘవ చుట్టూ అనేక ప్రదక్షణాలు చేశాయి.
1946 ఏప్రిల్ 16 న ఆ మహానటవౄక్షం, బళ్ళారి రాఘవా కన్నుమూశాడు. నాటకకళకి కళతప్పింది. నాటకరంగస్థలావేదికభాగం కొంచెం ఒక మెట్టు దిగింది. కాని, నాటక కళా ప్రక్రియ ఏరూపంలో వున్నా, నటనాభినయపర్వం, బళ్ళారి రాఘవను స్మరించని క్షణం లేదు. రాదు. రాకూడదు.
మహానటశేఖరుడు బళ్ళారి రాఘవ జయంతి సందర్భంగా తెలుగురధం ఘననివాళిని సమర్పిస్తోంది.
కొంపెల్ల శర్మ - తెలుగురథం.

ఆధునికాంధ్ర నాటకరంగానికి ఊపిరి 'బళ్ళారి రాఘవ' జయంతి

ఆధునికాంధ్ర నాటకరంగానికి ఊపిరి 'బళ్ళారీ రాఘవ (1880 - 1946) - జయంతి 2 ఆగష్టు

జగమే ఒక నాటకరంగం

"కావ్యేషు నాటకం రమ్యం" అని, "నాటకాంతం హి సాహిత్యం" అని, "నాటకాంతం కవిత్వం" అన్నవి అనాదిగా సోదాహరణంగా చెప్పబడుతున్న సూక్తులు. వీటితోపాటు దశవిధ రూపాకాల్ని, నవరసాల్ని, చతురాభినయ విభాగాల్ని, నాయకానాయికలలక్షణాల్నిఉదాహరించడం కూడ మనకు ప్రాచీనతతత్వం నేర్పిన సత్సంప్రదాయం. జగమే ఒక నాటకరంగమని ప్రతీతి. నిజానికి కల్పనాశక్తితో, నటనాకౌశలముతో రంగస్థలంమీద జగత్తుగా భ్రాంతి కలిగించడం నాటకం. ఈ సౄజనాఅత్మక కళ సామూహికమైంది. రెండు దశల్లో వికాసం చెందుతున్న ఈ కళ, రచనాపర్వం మరియు ప్రదర్శనాపర్వం. తెలుగులో స్వతంత్ర నాటకరచన 1850 లో అంకురించిందని అనుకుంటే, దాదాపు రెండు దశాబ్దాల తదుపరి, ధార్వాడ నాటకసమాజాల ప్రేరణతో ముందడుగు వేసింది. కొత్తగా నాటకాలాడిన ప్రముఖుల్లో కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులుగారు ఒకరు. 1883 లో వడ్డాది సుబ్బారాయుడు 'వేణీసంహారం' నాటకంలో పద్యపఠన్నాన్ని ప్రవేశపెట్టి కొత్త మలుపు తిప్పారు. దాదాపు ఈ రోజుల్లోనే ఆధునిక సాహితీయగకర్త గురజాడ వారు 'కన్యాశుల్కం' రచించడం, ధర్మవరం కౄష్ణమాచార్యులుగారు 'చిత్రనళీయం' లాంటి పాటపద్యాలతో కూడిన రసవత్తర నాటకాలు వ్రాసి అనేకమంది నాటక రచయితలు ప్రదర్శనకు దోహదం చేశారు.
ఆంధ్రనాటకరంగానికి మహాప్రసాదం - బళ్ళారి రాఘవ జననం
ఈ మధ్యకాలంలోనే ఆంధ్రులకు గర్వకారణమైన మహానటుడు జన్మిస్తాడని ఎవ్వరూ ఊహించలేదు. అనుకున్నవి, అనుకున్నట్లు జరిగితే గొప్పేముంది. ఘటనలు, సంఘటనలు జరగవు. 1880 ఆగష్టు 2న సంఘటన జరిగింది. అదే బళ్ళారి రాఘవ జననం. తాడిపత్రి లో జన్మించిన రాఘవ తండ్రి నరసింహాచార్యులు, బళ్ళారి మున్సిపల్ హైస్కూలు లో తెలుగుపండితులు. అంతేకాదు, ఆనాటి ప్రముఖ ఆంధ్ర నాటక పితామహ ధర్మవరం రామకౄష్ణమాచార్యులు గారు, బళ్ళారి లో న్యాయవాది మరియు రాఘవకు స్వయంగా మేనమామ. బాల్యంలోనే నాటకాలంటే అమితాసక్తి గల రాఘవ బళ్ళారి లో మెట్రిక్యులేషన్ చదివి, మద్రాసులో పట్టభద్రులయ్యారు. మద్రాసులో చదువుతోబాటు,అనేక ఆంగ్ల నాటకాల్లో పాల్గొనడం, ప్రముఖ ఆంగ్రనటుల మెప్పులందుకోవడం, మద్రాసులో బి.యల్. లో వుత్తీర్ణులవడం అలవోకగా జరిగిపోయాయి. బళ్ళారిలో మేనమామ వద్ద వౄత్తిలో సహాయం, నటనలో సహచర్యం కూడ బళ్ళారిలో కళాకారుణ్ణి వెలికితీసింది. రాఘవ వౄత్తిరీత్యా న్యాయవాది. తాను నమ్మిన సిద్ధాంతాల మేరకు న్యాయంగా వున్న కేసులను మాత్రమే చేపట్టేవాడు. క్రిమినల్ లాయర్ గా బాగా పేరుతోపాటు ఆర్జనకూడ బాగా జరిగింది. ధనాన్ని తన ఆశయసిద్ధికై నాటకరంగ కళాభివౄద్ధికై వినియోగించాడు.
రాణించని రాజకీయప్రవేశం
న్యాయవాది, కళాకారుడు అయిన బళ్ళారి రాఘవ, మిత్రుల ఒత్తిడి, ప్రోత్సాహం యిచ్చి, 1933 లో మున్సిపల్ కౌన్సిల్ కు పోటీ చేయించారు. మిత్రుడు, ప్రముఖ వ్యాపారి, ముల్లంగి కరిబసప్ప అభ్యర్ధన చేయడం, స్థానిక ప్రజలు సహకారలోపం వల్ల, బళ్ళారి రాఘవ మనస్తాపం చెంది, వెంటనే ప్రచార దశలోనే, పోటీని ఉపసంహరించుకోవడం, ప్రత్యక్ష రాజకీయాలకు కడుదూరం అయ్యారు.
సంఘసంస్కరణాభిలాషి, విప్లవనటుడు, ఆంధ్రుల గర్వకారణం - బళ్ళారి రాఘవ
జాతి ప్రగతికి, మూఢాచారాల నిర్మూలనకు నాటకరంగం అత్యంత ప్రధనమైనదని ప్రకటించి, ప్రతి పట్టణంలోను అన్ని హంగులు కల నాటక రంగం స్థాపించాలని ముక్తకంఠంతో ఎలుగెత్తి చాటిన ప్రజానటుడు రాఘవ. పాత్రల మనస్తత్వాలను బాగా అర్ధం చేసుకుని, భావసంఘర్షణను ప్రదర్షిస్తూ నటనకు వెలుగు బాటలు వేసి, ఆబాటలోనే తాను కూడ పయనించిన తెలుగు తేజం బళ్ళారి రాఘవ. రాఘవ కవిపండితులకు అత్యంతాప్తుడు. ఆయన ఇంట్లో సాయంకాలం బళ్ళారిలోని కవిపండితులు సమావేశమై, 'కళ, నాటకం, తదితర సంబంధిత అంశాలపై ఆధ్యయనం చేయడం, అందరిని ప్రేమాభిమానాలతో పలుకరించడం ఆయన దినచర్య అనే చెప్పాలి. కులమతాల సంకుచితత్వాలకు అతీతుడాయన. హరిజన బాలురకోసం సొంతఖర్చులతో బడిని పెట్టించాడు. పండుగ రోజుల్లో హరిజన విద్యార్ధులందరికీ తన ఇంట్లో విందు చేశేవారు. పాత్రల మనస్తత్వాలను బాగా ఆకళింపు చేసుకుని, భావసంఘర్షణను ప్రదర్సిస్తూ నటనకు వెలుగు బాటలు వేసిన బళ్ళారి రాఘవ ఆంధ్రులకు చిరస్మరణీయుడు. స్త్రీపాత్రలు స్త్రీలే ధరించాలని చాటిచెప్పి, విద్యాధికులైన స్త్రీలను రంగస్థలమెక్కించి వాస్తవికతకు పట్టంకట్టిన విప్లవవేౠడు. సుదీర్ఘరాగాలాపనలు, అనవసర మోతలు లేని భావ ప్రధానమైన అభినయంతో ప్రేక్ష్జకులను రంజింపచేసిన వాడు నటుడు బళ్ళారి. కళలకోసం ఉదారత చూపిన రాఘవ, పెళ్ళిళ్ళో జరిపే దుబారా, ఆడంబర ఖర్చులకు దూరంగా వుండడమే కాక, శుభలేఖలు చేతివ్రాతతో ప్రారంభించడం, ఒక్క పెళ్ళికి 250 రూపాయలకన్న ఖర్చు చేయరాదని ఖచ్చితంగా చెప్పేవారు.
బళ్ళారి రాఘవ నటనాసోపానాలు
ఆధునిక నాటకరంగం బుడిబుడి నడకలు అందంగా వేస్తున్న తరుణంలోనే రాఘవ కూడ పాదం మోపాడు. మహారాష్త్ర, కర్ణాటక ప్రాంతాల నాటక సమాజాలు అంధ్రదేశంలో కూడా నాటక సమాజాలు వెలిసాయి. ధర్మవరం రామకౄష్ణమాచార్యుల వరి 'సరసవినోదినీసభా, కోలాచలంవారి 'సుమనోరమసభాల్లో మంచి అవకాశాలు రాఘవకు లభించడమే కాక, మద్రాసు, హైదరాబాదు, విజయవాడ, బెంగుళూరు ల్లో ప్రదర్శనలు ముమ్మరంగా యిచ్చేవారు. రాఘవకు పౌరాణిక నాటకాలకంటే, చారిత్రక, సాంఘిక యితివౄత్తాలపై మక్కువ, అభిరుచి వుండేవి. రాఘవ నటనాజీవితంలోని ముఖ్య సోపాన పర్వాలు యిలా నడిచాయి.
* విశ్వకవి రవీంద్రుని మెప్పించిన (1919) 'పఠాన్ రుస్తుం' పాత్ర ద్వారా 'విజయనగర పతనం' లోని నటనాభినయం అత్యధ్బుతమే కాక, హిందూ-ముస్లిం సఖ్యతకు భంగం కలుగుతుందన్న ప్రభావం, అనుమానం తో మద్రాసు రాష్ట్రప్రభుత్వం ప్రదర్శనను నిషేధించింది.
* నవరసాలు, ఒక్కొక్కటి వరుసగా తరుముకొని వస్తున్నాయని తలపించే 'చాణక్యా పాత్ర నటన రాఘవ మహానటుడని ప్రశంసింపబడ్డాడు.
* 'రామదాసూ పాత్ర ద్వారా భక్తిభావాన్ని గొప్పగా చూపిస్తూ, కొన్ని సన్నివేశాలను కల్పించడం, సమయానుకూలంగా రచనలో కూడా సందర్భోచితంగా మార్చడం ఆయన నవనవోన్మేషశైలికి సోదాహరణం. 'ఎవరి రాముడు వారిలో వుంటాడు - దేవుడొక్కడే, భక్తుల విశ్వాసాలకు తగినట్లు రూపం ధరిస్తాడూ అని చెబుతూ, రాం-రహీం, క్రీస్తు, బుద్దుడు - ఇవన్నీ ఆయన రూపాలు అంటూ మతసామరస్యాన్ని ప్రకటించడం మరవలేని సత్యం. జాతీయోద్యమకాలంలో, రామదాసు జైలులో వుండడం - 'ఆత్మసిద్ధి పొందడానికి కారాగౄహవాసమే ప్రధమ సోపానం' అనీ, తానీషా భటులు జైలుకు తీసుకువెళ్ళుతున్నప్పుడు భార్య కమలాంబ రామదాసు నుదుట కుంకుమ పెట్టి, ఖద్దరు శాలువా కప్పి, తెల్లని టోపీ తలపై పెట్టి, హారతి యివ్వడం, చాలా ఉత్తేజంగా మారాయి.
* రాఘవ ఆధ్యాత్మిక గురువు, పండిత్ తారానాధ్ రచన "దీనబంధ్ కబీఋ హిందీ నాటకాన్ని, బెంగుళూర్ లో (1927) ప్రదర్శిస్తున్నప్పుడు, గాంధిజీ నందిహిల్స్ లో విశ్రాంతి తీసుకొంటున్న సమయంలో ఆహ్వానం మీద, కొద్ది నిముషాలమేరకు వచ్చిన ఆయన గంటదాటినా కదలక, అప్పటి గాంధి కార్యదర్శి రాజాజీ 'ప్రార్ధనాసమయం' గురించి గుర్తుచేయగా, 'మనం ప్రార్ధనలోనే వున్నాం కదా!' అని చెప్పి, రాఘవ నటనకు అద్భుతశ్రేణి కేటాయించడం, 'రాఘవ మహరాజ్ కి జై' అనడం కూడ మరువలేని సంగతేకదా.
* పెక్కు నాటకాలను చూచి, ఆంగ్లనటుల పరిచయం సంపాదించుకోవాలనే ఉద్దేశ్యంతో చేసిన ఇంగ్లండు ప్రయాణం (1928), విఖ్యాత నాటకకర్వ, కళావిమర్శకుడు "జార్జి బెర్నాడ్ షా' తో రాఘవ కళల గురించి విశ్లేషణ జరపడం, 'కళల గురించి తెలుసుకోవడానికి యిక్కడికి ఎందుకొచ్చారు? మేమే ప్రాచ్యదేశాలకు రావాలి" అనడమే కాదు; 'మేరు దురదౄష్టం కొద్ది భారతదేశం లో పుట్టారు - ఇంగ్లండులో పుట్టివుంటే 'షేక్స్పియఋ అంత గొప్పవారై వుండేవారూ అని అనడం, బళ్ళారి రాఘవ నటనా ప్రతిభాపాటవాలు, చలం చెప్పినట్లు, తూచేందుకు తూనికరాళ్ళు దొరకవు. అనుభవించి, పలవరించవలసినదే, ఏ నాటకకళాభిమానియైనా.
* విజయవాడ, దుర్గాకళామందిరంలో, 'చంద్రగుప్తా లో చాణక్య పాత్రలో ప్రదర్శించిన 'సమయస్ఫూర్తీ అగణితం. ప్రళయకాలరుద్రినిలా నవనందులపై ప్రతీకారం కోసం తపిస్తున్న 'శ్మశానవాటీకా సన్నివేశం లో, అమాంతంగా, వేదికపైకి కుక్క రావడం, దానితో చలించక, 'శునకరాజమా,నీకు కూడా నేను లోకువయ్యానా?" అన్న సంభాషణలధాటికి, కుక్క తత్షణం వెడలినా, ప్రేక్షకుల సంభ్రమాశ్చర్యాదులను కరతాళధ్వనులతో దద్దరిల్లిన నాటకరంగమందిరం, మామూలు పరిస్థితికి వచ్చేందుకు చాలా సమయం పట్టిందట.
చిత్రసీమలో యిమడలేని స్వతంత్రనటనావైదుష్యం
మిత్రుల వత్తిడి పై చిత్రరంగంలో ప్రవేశించిన (1936) రాఘవ, హెచ్.యం.రెడ్డిగారి 'ద్రౌపదీ మానసంరక్షణం' లో దుర్యోధనుడుగా, గూడవల్లి రామబ్రహంగారి 'రైతుబిడ్డా లో/గాను, రాజరాజేశ్వరీవారి 'చండికా లోనూ, నటనలో అద్భుతంగా రాణింపు అయినా, సర్వస్వతంత్రధోరణి సహజంగా అబ్బిన రాఘవ మనస్సు పోలేదు. నాటకకళకే పున:ప్రవేశం చేశాడు. తిరుగులేని నటనను అందించాడు. నాటక కళాభివౄద్ధికి రాఘవ అనేక సూచనలను అందించాడు.
రాఘవ నటనాప్రతిభకు కితాబులు
@ రాఘవ స్మౄతి చిహ్నంగా బళ్ళారిలో కళామందిరం నిర్మాణం, భారతప్రభుత్వం, రాఘవ శతజయంతి సందర్భంగా 'తపాలా బిళ్ళా విడుదల, ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం వారు ట్యాంకుబండ్ పై రాఘవ విగ్రహాన్ని స్థాపించడం, ఆయన నటనాకళాప్రతిభకు నిజ సంకేతాలు కావు. అల్పసంతోషుల్ని చేయడమే అనుకోవాలి.
కాలానుగుణంగా మార్పులు
ఆధునిక నాటకం, నాటిక, ఏకాంకికలుగా సన్నగిల్లడం, వామనరూపాన్ని పొందడం, నాటకరంగం కూడ అంతంతగా మార్పుపొందడం, కాలానుగుణంగా వచ్చిన, వస్తున్న ఊహలకందని మార్పుచేర్పులు, నాటకరంగం, నటరత్నాలు కొనసాగుతున్నా, బళ్ళారి రాఘవ లాంటి సంకల్ప దీక్షా కంకణ సమరబద్ధత్వ ధోరణి నాటకకళారంగం లో క్రమేపీ లోపిస్తున్నది అంటే కొందరికి ఆశ్చర్యం, కోపం కలగచ్చు కాని, సత్యానికి దూరం మాత్రం కాదు.
నాటకరంగానికి ఆకాశ పాతాళాల దిక్కులు
ఈ సందర్భంగా, మహాకవి శ్రీశ్రీ ఒక నాటకం చూస్తూండగా, ఒక నటుడు 'ఆకాశాన్ని చేత్తో చూపిస్తూ, పొరబాటున నేలమీదకు చూపించాడట. ఈ సన్నివేశానికి, మహాకవి వెంటనే, ఆ నటుడు చేసినది అలవాటు లో పొరబాటు మాదిరి, నాటకరంగస్థితిని యధాస్థితిగతుల్ని చూపించాడని చెప్పాడట. ఆకాశమే భూమిలోపల వుంటే, పాతాళం సంగతి ఏమిటి అని చమత్కరించాడట, మన మహాకవి.
'నాటకం', 'నాటికా ల చేసే పని, కలిగే ప్రయోజనం
'స్వీట్ బర్డ్ ఆఫ్ యూట్ అన్న నాటకం లో ప్రఖ్యాత నాతక రచయిత 'టెన్నిసీ విలియంశ్ తన ముఖ్య పాత్ర చేత, చివరగా చెప్పించే, భరతవాక్యం, 'నేను మీ దయాదాక్షిణ్యాలను అర్ధించడం లేదు. మీ అవగాహనను కోరుతున్నాను. అది కూడా కాదు, నన్ను, మీలో మిత్రునిగా, శత్రువుగా, కాలంపై, అన్నిటా గుర్తింపుచేసుకోవడం. అంతే" అని నాటకాన్ని ముగించాడు. దీనితో, అతను కధను ముగించలేదు, చివరికి ఎత్తుకున్న సమస్యలన్నీ అలాగే ఆగిపోతాయి. అయితే ఆ ముఖ్యపాత్ర మనల్ని ఎందుకో చివరంటా జిజ్ణాస కలిగిస్తూనే వుంటుంది. చివరికి పైవిధంగా ఆపాత్ర చెప్పాక ఒక్కసారి తుళ్ళిపడతాం, ఏం జరిగిందని ఆలోచించేలోగా నాటకం ముగుస్తుంది. తర్వాత ఆ పాత్రని గురించి, ఆసమాజం గురించి మనం ఆలోచించకుండా వుండలేం. ఆ ఆలోచనే, ప్రయోజనం, ప్రయోగాత్మకత, ప్రభావం, ప్రేరణాత్మకతలను కలిగిస్తాయి. కళ వల్ల మనకు కలిగే లాభం సరిగ్గా యిదే అని చెప్పక తప్పదు. యిటువంటి స్ఫూర్తిదాయక సంఘటనలు, బళ్ళారి రాఘవ నటించిన నాటక పాత్రల ద్వారా అందచేశాడు అన్నది చరిత్ర చెప్పిన సాక్ష్యం.
చివరి మాట కాదు - చివరిగా మరచిపోకూడని మాట
రక్తికట్టించే నాటకాలు, చాలావరకు మన నటుల పసవల్లనే కాని, నాటకాల పసవల్ల కాదేమో. నిజానికి పస తక్కువ నాటకాలే సమర్ధుడైన నటునికి అతని ప్రతిభావికాసానికి, ప్రాగల్భ్యప్రదర్శనకు ఎక్కువ అవకాశాలిస్తాయి. ఇది కొంతమందికి విడ్డూరంగా తోచవచ్చు. నిజనిష్టూరం. కాని, యిదే అభిప్రాయం ప్రపంచవ్యాప్తంగా వుందనే అనుభవశీలురు తరచు చెప్పుతుంటారు.
ప్రపంచ ప్రసిద్ధ నటశేఖరుల్లో ఒకరైన 'శ్టానిస్లొవస్కీ' (మాస్కో ఆర్ట్ థియాటర్ సంస్థాపకు లిద్దరిలో ఒకడు) అన్న మాట : 'మహానటుడే మెలోడ్రామాను జయప్రదం చెయ్యగలడు. సామాన్యనటుడు మెలోడ్రామాలో నెగ్గుకు రాలేడు. దానిలో లేని ఎత్తులను, లోతులను మెలోడ్రామాలో నటుడైనవాడు ఊహాకల్పన చేసి చూపించాలి. దానిలోని పాత్రలకు లేని బిగిని, పసను అతడే ఇవ్వాలి. ఇది సామాన్య నటులకు అసాధ్యం."
పైన వివరించిన మెలోడ్రామా, దానిలోని ఎత్తులు, లోతులు, వాటిల్లోంచి వచ్చే ఊహాకల్పనలు, పాత్రద్వారా అందించే బిగి, పస, యీవన్నీ, మహానటుడైన బళ్ళారి రాఘవ చుట్టూ అనేక ప్రదక్షణాలు చేశాయి.
1946 ఏప్రిల్ 16 న ఆ మహానటవౄక్షం, బళ్ళారి రాఘవా కన్నుమూశాడు. నాటకకళకి కళతప్పింది. నాటకరంగస్థలావేదికభాగం కొంచెం ఒక మెట్టు దిగింది. కాని, నాటక కళా ప్రక్రియ ఏరూపంలో వున్నా, నటనాభినయపర్వం, బళ్ళారి రాఘవను స్మరించని క్షణం లేదు. రాదు. రాకూడదు.
మహానటశేఖరుడు బళ్ళారి రాఘవ జయంతి సందర్భంగా తెలుగురధం ఘననివాళిని సమర్పిస్తోంది.
కొంపెల్ల శర్మ - తెలుగురథం.

నేటి ప్రత్యేకతలు - 1 ఆగష్టు

నాడు ఈనాడు

రోజుకు తప్పక ప్రాధాన్యం ఉండి తీరుతుంది. చరిత్రలో జోచ్చుకుపోయిన అనేక సంఘటనలు, ప్రతిభావంతమైన వ్యక్తుల జీవన ప్రస్థానాలు, సింహావలోకనం, పునఃసమీక్ష చేసుకోకపోతే, మానవ జీవన ప్రస్థానంలో, సమాజంలో పురోగతి దర్శనం అవుతోందా అని అనుమానం రాకపోదు. సాధ్యమైనంత వరకూ ఏ రోజు కా రోజు సంతరించుకున్న ప్రత్యేకతను, విశేషాలను అందజేసే ప్రయత్నం తెలుగురధం సంకల్పిస్తోంది. ప్రతీ విషయం విపులంగా చెప్పడం క్లిష్టతరమని అన్యదా వివరించవలసిన పనిలేకపోయినా, తెలుగురధం అభిమానులు, వీక్షకులు, సదవగాహనతో ఆదరిస్తారని భావిస్తూ - కొంపెల్ల

శర్మ 1 ఆగష్టు

- ఈరోజు నుంచి వారం రోజులపాటు 'తల్లిపాల వారోత్సవాలు' ప్రపంచవ్యాప్తంగా నిర్వహిస్తున్నారు. పురుడుపోసుకున్న ప్రతీ శిశువు తల్లిపాలు అందుకుని, సంపూర్ణ ఆరోగ్యానికి దారి తీసేలా వాతావరణం నెలకొనాలని ఆశ.

- ప్రముఖ హిందీ చలన చిత్ర నాయకి - మీనాకుమారి జన్మదినం.

- ప్రముఖ రచయిత్రి 'అన్నా ఫ్రెంక్' - డైరీ రూపాన వచ్చిన రచనలో ఆఖరి అంశం ఈరోజు 1944 న వ్రాసి, రచనను పూర్తిచేసింది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా బహుళ ప్రచారం పొందిన రచన అని మాత్రం చెప్పక తప్పదు.

- ప్రముఖ కవి, రచయిత, దేవరకొండ బాల గంగాధర తిలక్ - అమృతం కురిసిన రాత్రి (కవితా సంకలనం - కేంద్ర సాహితీ అకాడమీ పురస్కారం) నిర్మాత, జయంతి కూడా ఈరోజే. తెలుగురధం ఈ సందర్భంగా ప్రతిభావంతులకు నివాళి సమర్పిస్తూ, ప్రత్యేక కార్యక్రమాల విషయంలో కూడా ఆశించిన ఫలితాలను అందిస్తాయని ఆశిస్తూ -

కొంపెల్ల శర్మ - తెలుగురధం.