అంతర్జాతీయ బాలకార్మిక వ్యతిరేకదినం - 12 జూన్
పసిచేతులు - పనిమోతలు
నాడు - నేడు అదే బాల్యం .. అయితే .. ?
మానవజన్మకు చతురావస్థలంటారు, అవి, బాల్య, యవ్వన, కౌమార, వార్ధక్యదశలు. ప్రస్తుతకాలంలో సంపూర్ణాయుర్దాయం నిండునూరేళ్ళు అంటూ, శతమానంభవతి అంటూ బాలలను ఆశీర్వదిస్తూంటాము. వ్యక్తిగా గుర్తింపు 18 ఏళ్ళకు అని తీర్మానించినా, బాల్యం మాత్రం 14 ఏళ్ళవరకే అని నిర్ధారించారు. కల్లకపటం, అసూయ, ద్వేషం, రెండర్ధాల మాటలూ ఇవేవి తెలియని దేవుని ప్రతిరూపాలు బాలలు. అందుకే, పెద్దలు దేవుని వెదుక్కొంటూ గుడికి వెళితే ఆయన బయట పిల్లలతో ఆడుకొంటూ వుంటారు అంటూ గుడిలోని ప్రభువును నడివీధిలోకి తెచ్చి పిల్లలతో బిళ్ళంగోడో, దాగుడుమూత దండాకోరో ఆడించారు, గురుదేవులు రవీంద్రనాధ్ టాగోర్. బాల్యం ఓ మరపురాని మధురానుభూతి. బాల్యం ఓ అందమైన కల. బాల్యం ఓ వరం. ఈ దశలో మనం బిడ్డలకు ఇవ్వగలిగినవి రెండేరెండు బహుమతులు. ఒకటి వేళ్ళు, రెండు రెక్కలు అంటాడు ఓ అంగ్లకవి. ఈ లోకాన్ని చూసి, అర్ధమయ్యీ, అర్ధంకాక తనతో దోబూచులాడే ఈ మాయాచ్చాయల్లోని ఇంద్రజాలానికి అద్భుతపడి, దాన్నంతా తనలోకి తీసుకోవాలని చూసే పసిబిడ్డ ఆతౄతని ఏ కవీ వర్ణించలేడు అంటాడు, మన ప్రముఖ కవి చలం. అయితే, విషాదం ఏమిటీ ఆంటే, మనిషి పెరుగుతూ వుంటే తన బాల్యాన్ని చేజారిపోకుండా పొదివి పట్టుకోలేకపోతున్నాడు అని అంటాడు ప్రకుఖ చిత్రకళాకారుడు పాబ్లోపికాసో. ఇది నిగ్గుతేలిన సత్యం. ఉరకల పరుగుల జీవితంలో మనిషి ప్రతి మైలురాయి వద్దా తన బాల్యజీవితపు పూరేకుల్ని ఒక్కోటొక్కాటిగా రాల్చుకొంటూ పోతున్నాడు. చిన్ననాటి జ్ణాపకాలు క్షణంక్షణం గుండెకోతకు గురి చేస్తున్నాయి. మనిషి నేడు కన్నబిడ్డలను ర్యాంకులకోసం తోమి తోమి, బండెడు పుస్తకాలతో కుస్తేలు పట్టించి ఆటవిడుపులు లేని మరుగుజ్జు జీవితాలను వారికి అంటగట్టి వారి బాల్యాన్ని చిదిమివేస్తున్నాడు. బాల్యం ఎవరికీ లేని, దక్కని పిదపకాలం దాపురించింది. జీవితంలో విలువయిన దాన్ని దేనినో కోల్పోతున్నారనే బాధ మాత్రం మనలనందరినీ తొలిచివేస్తోంది. దీనికి బాధ్యత, తల్లిదండ్రులు, గురువులు, పెద్దలు, సమాజం, అందరూ వహించవలసిందే. ఎవరిది ఎంతశాతం అన్నది అని చెప్పడానికి కారణాలు, కధనాలు కోకొల్లలు.
బాల్యం గడిపేది ఎలా ?
నేటి బాలలు రేపటి పౌరులు అని సాధారణంగా చెప్పే నానుడి మనది. బాలలు నేటిపౌరులు కాదన్నది వితండవాదం అని కూడా అనిపిస్తుంది. దేశభవిష్యత్తు వీరిమీద ఆధారపడివుంది. కాని భవిష్యత్తు పేరు చెప్పి, వర్తమానం లేకుండా చేస్తున్న నేరస్తులం మనం అందరం. పిన్నలను తీర్చిదిద్దడం పెద్దల కర్తవ్యం. చిన్నప్పుడే బాలలు తమ వ్యక్తిత్వాలను రూపొందించుకునే వాతావరణాన్ని, ప్రోత్సాహాన్ని సమాజం కల్పించాలి. బాలల్లో ఉన్న కళలూ తెలివితేటలూ నిర్మాణాత్మకంగా, మనోల్లాసకరంగా, వ్యక్తిగతంగా, కుటుంబపరంగా, దేశానికీ ఉమయోగపడేటట్లు అవకాశాలు రూపొందించాలి. అన్ని రంగాల్లో వలనే, బాలలలోని సౄజనాత్మక శక్తినీ, కళాతౄష్ణనూ, ప్రతిభావికాసాలనూ పరిపోషించడానికీ ప్రభుత్వాలు కౄషెచేస్తూనేవున్నాయి. కాని, రాశి, వాసి రెండూ సరిపోవు. మరింత ముందంజ, ముందడుగు వేయాలి. బాల్యం సాధారణంగా, న్యాయంగా, ఒకే తీరున గడిచిపోవాలి. కాని సమాజంలో అనేక తరహాలు, వర్గాలు. ధనికులు, పేదలు. ఉన్నవాళ్ళు, లేనివాళ్ళు. పూట గడవని కుటుంబాలు, ఏదో రకాన కాసులు సంపాదించాలి. ఆ ప్రయత్నంలో, చిన్న, పెద్ద అనే తేడా చూపించలేరు. తలోచెయ్యి వేస్తేగాన్ని, వేన్నీళ్ళకు చన్నీళ్ళు చేరవు. పొట్టలో గంజినీళ్ళు పడవు. పిల్లలు పనిచేయడమన్నది మనం సాధారణంగా అనూహ్య పరిణామం అని చెప్పాలి. కాని, పిల్లలు కూడ పనిచేసి, రూకలు తేవడమన్నది అనేక లక్షల కుటుంబాల్లో సర్వసాధారణంగా అలవోకగా సాగిపోతున్న దేశం మనది అంటే ఆశ్చర్యం లేనే లేదు. నగ్నసత్యం కనక.
చదువులేని, చదువుకోలేని, చంటాళ్ళు
సాధారణంగా చదువు అయ్యాక, ఉద్యోగం, పనిపాట్లు సంగతి ఆలోచిస్తాము. కాని చదువుకోసం యిల్లు గడవకుండా వుంటుందా? అంతంతగానే ఉపాధి అవకాశాలున్న, రైతు, బీద కుటుంబాలు సంపాదన లేని జీవితాలు వర్ణనాతీతాలు. అందుకే, యింట్లో అందరూ, వయోభేదం లేకుండా, గడపదాటి, పనిలోకి దూకాలి. నాలుగురాళ్ళు తెస్తేనేకాని సాయంకాలానికి కూడు లేని స్థితిగతులు మన దారుణకుటుంబాలు ఎన్నో, ఎన్నెన్నో. అలా మొదలైంది మన బాలకార్మిక వ్యవస్థ. పుట్టిన అయిదు-ఆరు సంవత్సరాలకే, పిల్లలను కూడ పనిలోకి - కుటుంబవౄత్తిగాని, వేరేచోటగాని, దింపే దుస్థితిలో వున్నారు మన పెద్దలు. సాఫీగా సాగిపోయే, కుటుంబాల్లో ఈ పరిస్థితి గురించి ఆలోచించవలసిన అవసరం రానేరాదు. దారుణమైన బీదకుటుంబాల్లో మాత్రం జరుగుతున్న, నడుస్తున్న చరిత్రమాత్రం యిదే అని చెప్పాలి. అదే బాలకార్మిక వ్యవస్థ. అదే అవస్థాబాల్యం, బాలారిష్టాలు. బాల్యదశలోనే అష్టకష్టాలు.
నేటి బాలకార్మికవ్యవస్థ తీరుతెన్నులు
మన మనుగడకు, ఉనికికి చేదోడువాదోడు మనకున్న రాజ్యాంగాలు, శాసనాలు. దేశాల్లోని పౌరులకు ఉపయోగార్ధం, రాజ్యాంగాల్ని, శాసనాల్ని, చట్టాల్ని తయారుచేయడంలో మాత్రం తిరుగులేనివి. కాని వాటి అమలుచేసే తీరుతెన్నులు మాత్రం ఎల్లవేళల్లా ప్రశ్నీచదగ్గవి, అనుమానించదగ్గవి అన్నది మాత్రం సత్యం. ఈ కోవల్లో నిర్ధారణతో చెప్పదగ్గది, బాలకార్మికవ్యవస్థ, దాన్ని నిర్మూలించే చట్టాలు, శాసనాల్లో మాత్రం లోపం లేవు. దురదౄష్టకరం ఏమిటంటే, బాలకార్మిక వ్యవస్థ నిర్మూలనపై పై నిర్ణయించిన లక్ష్యాలను, ప్రణాళికలను అమలుపరచటంలో మాత్రం విఫలమైనామనె చెప్పాలి. ప్రపంచంలో అతిపెద్ద నాల్గవ ప్రజాస్వామ్యదేశంగా భావించబడుతున్న భారతదేశంలో మాత్రం యిది నిజం, సత్యం. ప్రపంచంలో మొత్తం 24.6 కోట్లమంది బాలకార్మికులున్నారని అంచనాలు చెప్తోంటే, కేవలం మన భారతదేశంలోనే, 14 ఏళ్ళలోపు పిల్లలు, అమెరికాదేశపు మొత్తం జనాభా కన్న, బాలకార్మికులు ఎక్కువగా వున్నారని, అంటే, 1.3 కోట్లమంది (2001 జనాభాలెక్కల ప్రకారం) అంచనాలు చెప్పుతున్నాయి. ఈ వయసువర్గంవారు, భారతావనిలోని పనివాళ్ళలో 3.6 శాతం వున్నారని చెప్తారు. అంతేకాక, ప్రతి పదిమందిలో, తొమ్మిదిమంది పిల్లలు గ్రామీణవాతావరణవ్యవస్థలోనే పనిచేయడం జరుగుతున్న దుస్థితి. అందులో, 85 శాతం మంది పిల్లలు, సంప్రదాయకంగా వ్యవసాయరంగంలోనే నిమగ్నులవుతున్నారు అన్నది కూడ సత్యం. రమారమి 9% వస్తువుల తయారీ, సేవలు, మరమత్తుల రంగంలోను, సుమారు 1 శాతం మాత్రం కర్మాగారాల్లోను బాలకార్మికులు వ్యాప్తి చెందారని గణాంకాలు చెప్పుతున్నాయి. ఈ విభజనలు, దశాబ్దం క్రిందట స్థితిగతుల్ని చెప్పుతున్నా, నేటికీ మారని పరిణామం, పరిమాణం, ఈ బాలకార్మిక వ్యవస్థ.
చట్టాలకేం ... తక్కువలేదు !!! ఆచరణలే అంతంత మాత్రం ???
అంతర్జాతీయ స్థాయిలో బాలకార్మిక వ్యవస్థకి సంబంధించిన సమస్యలపై తీసుకువచ్చిన చట్టపర, శాసనపర, అభివౄద్ధిపరమైన నిర్ణయాలని అమలుపరచే దిశలో, భారతదేశం కుడా ముందంజ వేయడం, అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ నుంచి వచ్చిన అరు సమావేశాల నిర్ణయాలని అమోదించడం, వాటిలో, మూడు ఆమోదాలాని క్రితం శతాబ్దపు నాలుగోవంతు కాలంలోనే ముగిసాయి. ఫలితంగా, 1933 లోనే చట్టంతో అంకురార్పణ జరగడం, వరసగా తొమ్మిదిసార్లు చట్టం పరిధిలోకి తీసుకురావడం, క్రమంగా బాలకార్మికవ్యవస్థని రూపుమాపాలన్న సంకల్పం వహించినా, ఈ కార్యక్రమంతోపాటు, మూలకారణాలైన సామాజిక-ఆర్ధిక వ్యత్యాసాలని నిర్మూలించకుండా, విజయాన్ని వరించలేం అన్నది అందరూ అంగీకరించినదే. ఈ మధ్యకాలంలో, 1992-97లో, చెప్పుకోదగ్గదిగా, కార్యక్రమాన్ని అంతర్జాతీయ సహకారంతో, భారతదేశం 250 మిలియన్ల నిరక్షరాస్యబాలబాలికలకు 47 మిలియన్ల డాలర్ల విలువచేసే విద్యాకార్యక్రమం ప్రారంభించారు. విసృతౄతస్థాయిలో కూలంకషగా భారతీయ బాలకార్మిక వ్యవస్థపై ఆధ్యయనం జరగడం, ఫలితంగా జాతీయ బాలకార్మిక నిర్మూలనపై ప్రణాళిక, ఆచరణాత్మకశైలి, కేంద్రీయ సలహా మండలి, సాంకేతిక సలహా మండలి, 12 జాతీయ బాలకార్మిక నిర్మూలన ప్రాజెక్టులు - ఆంధ్రప్రదేశ్, బీహార్, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, ఒరిస్సా, రాజస్థాన్, తమిళనాడు, ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రాల్లో ప్రారంభమవడం, ప్రత్యేక పాఠశాలలను స్థాపించడం, శిక్షణ, ఆహారపోషణ కార్యక్రమాలను ప్రతిపాదించడం ద్వారా బాలకార్మికులకు విముక్తి కలిగించడం ధ్యేయంగా ప్రణాళికలను రూపొందించారు. ప్రమాదభరితమైన ఉద్యోగాలనుంచి వీరికి పునరావాస సౌకర్యాలను రూపొందించేందుకు ఘనకార్యక్రమాన్ని 15 ఆగష్టు 1994 న ప్రారంభించడం, అజమాయిషీకి జాతీయసంస్థను నెలకొల్పడం, వారి నివేదికలను 1996 లో సమర్పించడం కూడ జరిగింది. ఈ కార్యక్రమాన్ని స్వచ్చందసంస్థలద్వారా అమలుచేశారు. ఎనిమిదవ పంచవర్ష ప్రణాళిక (1992-1997)లో భారీగా నిధులను కేటాయించడం, వినియోగించడం కూడ జరిగింది. ఉచిత తప్పనిసరి చదువు కార్యక్రమం కూడ జాతీయ విద్యావిధానం 1986 ప్రణాళిక లో రూపుదిద్దుకుంది. ఆచరణలో భాగంగా, రాష్ట్రాలు ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో ఏడవ తరగతి వరకు చదువుపై రుసుముని ఎత్తివేయడం, స్థానికసంస్థలు, ప్రభుత్వసహాయంపొందే విద్యాసంస్థలకు కూడ పొడిగీంచడం జరిగింది. 14 రాష్ట్రాల్లోను, 4 కేంద్రపాలితప్రాంతాల్లోను, తప్పనిసరి చదువు చట్టాలొచ్చాయి.
చట్టాలతోపాటు న్యాయస్థానాలు కూడ రంగప్రవేశం
చారిత్రాత్మకస్థాయిలో అత్యున్నత న్యాయస్థానం కొన్ని ఆదేశాలను జారీచేయడం, ప్రమాదభరితమైన ఉద్యోగాలు చేస్తున్న పిల్లలపై తేవలసిన పునరావాస చర్యలు, అతిక్రమణలకు యాజమాన్యానికి జరిమానాలు, అమలు జరిగాయి. అమలులతోపాటు, అమలులో అతిక్రమణలు జరిగాయి. ఎంతంత అంటే అంతంతే అన్నది నిజమయింది. ఏది ఏమైనా, గతం అప్రస్తుతం అని నిరూపణ అయింది.
ప్రస్తుతం .. వర్తమానం
10 డెసంబరు 1996 లో సుప్రీం కోఋర్టులోని పిర్యాదు మేరకు, బాలకార్మికులను బయటకు తీసుకువచ్చే కార్యక్రమంలో భాగంగా, అతిక్రమణలు చేసిన ప్రతి యాజమాన్యానికి, వ్యక్తికి రూ.20000 నగదుని సంక్షేమనిధిలో జమచేయాలనడం, ఒక పెద్దమనిషికి ఉద్యోగాన్ని కల్పించడం, అలా వీలుకాకపోతే, రూ.5000 నిధికి ప్రభుత్వం నగదు యివ్వడం బాలుడు/బాలిక పాఠశాలకు వెళ్ళుతున్నంతకాలం చెల్లించడం వంటివి అమలులోకి వచ్చాయి. ఈ ప్రణాళికలో భాగంగా, 86వ రాజ్యాంగశాసనం సవరింపు చట్టం 2002ను పార్లమెంటులో ఆమోదం జరగడం మూలాన, తప్పనిసరి చదువు అంశాన్ని రాష్ట్రప్రభుత్వాలు కూడ 14ఏళ్ళవరకు విద్యార్ధులకు అమలుచేయడం వచ్చింది. 6 నుంచి 14 ఏళ్ళవరకు ఉచితవిద్యను, 14ఏళ్ళలోపు పనిలోకితీసుకోరాదని వచ్చిన చట్టం ముఖ్యమైన మార్పులని చెప్పాలి. యిటీవలే, ఈ బాలకార్మికవ్యతిరేకచట్టాన్ని, ఉచితవిద్యాకార్యక్రమాల గురించి వివరిస్తూ, రాజ్యసభలో కేంద్ర కార్మిక, ఉపాధికల్పనామంత్రి ఆస్కార్ ఫెర్నాండెజ్, భారతదేశంలో జాతీయ బాలకార్మికానిర్మూలన ప్రాజెక్టుని 250 జిల్లాల్లో, 20 రాష్ట్రాల్లో, పునరావాస కార్యక్రమాల్ని అమలుచేస్తున్నామని, యిందులో భాగంగా, ప్రతి బాలకార్మికుని ఉద్యోగంలోంచి బయటకు తీసుకువచ్చి, అందుబాటులోకి తెచ్చే చదువు, ఆహారపోషణం, భౄతి, ఉపాధికల్పనకవసరమయ్యే శిక్షణ, ఆరోగ్యావసరాలను తీర్చేలా అమలుచేస్తూ, పూర్తిస్థాయిలో చదువులో పెట్టడం అమలుచేస్తున్నాట్లు వివరించారు. ఈ కార్యక్రమాన్ని అమలుచేయడంలో, యిదివరలో సుప్రీం కోర్టు ఆదేశాలు ఎలా అమలుపరుస్తారు అన్న ప్రశ్నకు బదులుగా సమాధానం చెప్పారు. యిటీవలే వెలుగులోకి వచ్చిన డిల్లీ - కరోలుభాగ్ లోని రెఘాపుర, బేడోంపుర ప్రాంతపు 93 బాలకార్మికులను 19 మే 2007 న విడుదలచేసినట్లు ప్రకటించారు. అయితే, అందకుముందుగా, 21 నవంబర్ 2006 న, అతిపెద్ద విముక్తి కార్యక్రమంగా, 425 బాలకార్మికులను డిల్లీ - జఫరాబాదులోని జరీకర్మాగారంలోని పిల్లలను విముక్తిచేయడం, వెంటనే వారి తల్లిదండ్రులకు అందజేయడమే పునరావాస కార్యక్రమంగా జరిగిందని, కార్యక్రమంలో భాగమైనది అయిన పాఠశాలల్లో చేర్పించడం అనేది తెలివిగా ప్రక్కకు పెట్టెవేశారు. డిల్లీలోని ప్రముఖవాణిజ్యకేంద్రం అయిన నెహ్రూ ప్లేస్ పరిసరాల్లోనే అనేకమంది బాలకార్మికులు తటస్థపడతారన్నది కూడ పత్రికల్లో ప్రకటనలు రావడం కూడ జరిగాయి. ప్రమాదస్థలాల్లో పనిచేశే పిల్లల విషయంలో, వారి తల్లిదండ్రుల ఉద్యోగ వివరాలు, ఆర్ధిక స్థితిగతులు, సామజికపరిస్థితులు, ప్రణాలికను అమలుపరచేముందుగానే ఆధ్యయనం చేయాలన్నది కూడ ముఖ్యాంశం అని ప్రభుత్వాలు గుర్తెరిగి నడచుకోవాలి. మనసా వాచా కర్మణా బాలకార్మికనిర్మూలనా ప్రణాళికా కార్యక్రమాన్ని అమలుపరెచే విధానంలో, ప్రభుత్వ అధికారులను, ప్రభుత్వేతరసంస్థలను, వక్రీకఋరణపద్ధతులకు తగిన శిక్ష, జరిమానాలు విధించాల్సిన అవసరం ఎంతైనా వున్నది. ఈ విషయంలో, కార్యక్రమాన్ని అమలుచేసే బాధ్యతాయుతాధికారులు మౌనం వహిస్తే ఈ వక్రమార్గాన్ని అంగీకరించినట్లు అవుతుంది అన్నది కూడా సత్యం. కొన్నికొన్ని పరిస్థితుల్లో మౌనం అసత్యం కన్న దారుణంగా తయారవుతుంది. అంతేకాదు, దారుణాన్ని ప్రోత్సహించినట్లు, ప్రోద్బలాన్ని యిస్తున్నట్లు కూడ జమ అవుతుంది. అదే సరిగ్గా అవుతున్నది, ఈ కార్యక్రమం అమలులో.
ప్రపంచ బాలకార్మిక వ్యవస్థ వ్యతిరేక దినం - 12 జూన్ న
అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ, 2002 నుంచి ప్రతి జూన్ 12 న నిర్వహిస్తున్నది. పిల్లలను అక్రమరవాణా నుంచి నిరోధించడం, బాలకార్మిక వ్యవస్థను సమూలంగా నిర్మూలించడం, ఈ నాటి కార్యక్రమ లక్ష్యం, పరమావధిగా ప్రారంభమైంది. మూడవ ప్రపంచదేశాల్లోనేకాక, అభివౄద్ధిచెందిన దేశాల్లోనూ బాలకార్మిక వ్యవస్థ కొనసాగుతూండడం, అందరు పిల్లలూ చదువుకోవాలనుకోవడం, అందమైన, సున్నితమైన బాల్యావస్థని అందరికీ అందచేయాలని ప్రతీ పౌరుడు ప్రతిజ్ణ చేయాలని, ఆ దశలో దిశలో ఆచరణాత్మక కార్యక్రమాన్ని పవిత్రంగా ఆచరించడం, నేను సైతం అన్నట్లు ప్రతి ఒక్కరూ తనవంతుగా చేయూతనివ్వాలని, ప్రప్రంచవ్యాప్తంగా వున్న 24.6 కోట్ల బాలకార్మికులకు అత్యంత త్వరితగతిని విముక్తి కలిగించాలని ఆశ, ఆశయం నెరవాలని అందరూ ముందుకు సాగుదాం. మహాకవి శ్రీశ్రీ అన్నట్లు, పదండి ముందుకు, పదండిముందుకు అని సాగుదాం, పయనిద్దాం.
పసిచేతులు - పనిమోతలు
బాల్యాన్ని అపురూపంగా వదిలి, చేతనంత విజ్ౙాన, వికాస, వినోద రంగాలపై చేయూత నిచ్చేది పోయి, పసిచేతులతో, పనిమోతలు, భరించరాని బరువుల్ని మోయిస్తున్న ఈ దుష్ట సమాజాన్ని యిప్పటినుంచైనా, కనిపెట్టి ఈ దుస్థితినుంచి బాలవర్గాన్ని బయటపడేసే మార్గం, ప్రణాలికలు సిద్ధం చేసేందుకు ప్రభుత్వ, స్వఛ్ఛంద, ప్రభుత్వేతర రంగాల్లో విశేషమైన కౄషి నిత్య, సత్వరంగా జరగాల్సిన తరుణం ఆసన్నమైందని ఘోషించాలి.
అంతర్జాతీయ బాలకార్మిక నిర్మూలన దినోత్సవం సందర్భంగా, ఆ దశ, దిశలో మార్గం సుగమం కావాలని, మనదేశపు భావిభారత పౌరులకు, చిన్నారుల వదనాల్లో చిరునవ్వు, చిరుమందహాసం కనీసం ఒక్కసారైనా కనపడాలని, తెలుగురధం మనసావాచాకర్మణా ఆశిస్తూ, బాలకోటిని ఆశీర్వదిస్తూ, నేను సైతం అంటూ సంకల్పాన్ని ప్రకటిస్తోంది.
భావిభారత బాలకోటికి ఆశీర్వచనాలతో, అభినందనలతో -
తెలుగురధం - కొంపెల్ల శర్మ
పసిచేతులు - పనిమోతలు
నాడు - నేడు అదే బాల్యం .. అయితే .. ?
మానవజన్మకు చతురావస్థలంటారు, అవి, బాల్య, యవ్వన, కౌమార, వార్ధక్యదశలు. ప్రస్తుతకాలంలో సంపూర్ణాయుర్దాయం నిండునూరేళ్ళు అంటూ, శతమానంభవతి అంటూ బాలలను ఆశీర్వదిస్తూంటాము. వ్యక్తిగా గుర్తింపు 18 ఏళ్ళకు అని తీర్మానించినా, బాల్యం మాత్రం 14 ఏళ్ళవరకే అని నిర్ధారించారు. కల్లకపటం, అసూయ, ద్వేషం, రెండర్ధాల మాటలూ ఇవేవి తెలియని దేవుని ప్రతిరూపాలు బాలలు. అందుకే, పెద్దలు దేవుని వెదుక్కొంటూ గుడికి వెళితే ఆయన బయట పిల్లలతో ఆడుకొంటూ వుంటారు అంటూ గుడిలోని ప్రభువును నడివీధిలోకి తెచ్చి పిల్లలతో బిళ్ళంగోడో, దాగుడుమూత దండాకోరో ఆడించారు, గురుదేవులు రవీంద్రనాధ్ టాగోర్. బాల్యం ఓ మరపురాని మధురానుభూతి. బాల్యం ఓ అందమైన కల. బాల్యం ఓ వరం. ఈ దశలో మనం బిడ్డలకు ఇవ్వగలిగినవి రెండేరెండు బహుమతులు. ఒకటి వేళ్ళు, రెండు రెక్కలు అంటాడు ఓ అంగ్లకవి. ఈ లోకాన్ని చూసి, అర్ధమయ్యీ, అర్ధంకాక తనతో దోబూచులాడే ఈ మాయాచ్చాయల్లోని ఇంద్రజాలానికి అద్భుతపడి, దాన్నంతా తనలోకి తీసుకోవాలని చూసే పసిబిడ్డ ఆతౄతని ఏ కవీ వర్ణించలేడు అంటాడు, మన ప్రముఖ కవి చలం. అయితే, విషాదం ఏమిటీ ఆంటే, మనిషి పెరుగుతూ వుంటే తన బాల్యాన్ని చేజారిపోకుండా పొదివి పట్టుకోలేకపోతున్నాడు అని అంటాడు ప్రకుఖ చిత్రకళాకారుడు పాబ్లోపికాసో. ఇది నిగ్గుతేలిన సత్యం. ఉరకల పరుగుల జీవితంలో మనిషి ప్రతి మైలురాయి వద్దా తన బాల్యజీవితపు పూరేకుల్ని ఒక్కోటొక్కాటిగా రాల్చుకొంటూ పోతున్నాడు. చిన్ననాటి జ్ణాపకాలు క్షణంక్షణం గుండెకోతకు గురి చేస్తున్నాయి. మనిషి నేడు కన్నబిడ్డలను ర్యాంకులకోసం తోమి తోమి, బండెడు పుస్తకాలతో కుస్తేలు పట్టించి ఆటవిడుపులు లేని మరుగుజ్జు జీవితాలను వారికి అంటగట్టి వారి బాల్యాన్ని చిదిమివేస్తున్నాడు. బాల్యం ఎవరికీ లేని, దక్కని పిదపకాలం దాపురించింది. జీవితంలో విలువయిన దాన్ని దేనినో కోల్పోతున్నారనే బాధ మాత్రం మనలనందరినీ తొలిచివేస్తోంది. దీనికి బాధ్యత, తల్లిదండ్రులు, గురువులు, పెద్దలు, సమాజం, అందరూ వహించవలసిందే. ఎవరిది ఎంతశాతం అన్నది అని చెప్పడానికి కారణాలు, కధనాలు కోకొల్లలు.
బాల్యం గడిపేది ఎలా ?
నేటి బాలలు రేపటి పౌరులు అని సాధారణంగా చెప్పే నానుడి మనది. బాలలు నేటిపౌరులు కాదన్నది వితండవాదం అని కూడా అనిపిస్తుంది. దేశభవిష్యత్తు వీరిమీద ఆధారపడివుంది. కాని భవిష్యత్తు పేరు చెప్పి, వర్తమానం లేకుండా చేస్తున్న నేరస్తులం మనం అందరం. పిన్నలను తీర్చిదిద్దడం పెద్దల కర్తవ్యం. చిన్నప్పుడే బాలలు తమ వ్యక్తిత్వాలను రూపొందించుకునే వాతావరణాన్ని, ప్రోత్సాహాన్ని సమాజం కల్పించాలి. బాలల్లో ఉన్న కళలూ తెలివితేటలూ నిర్మాణాత్మకంగా, మనోల్లాసకరంగా, వ్యక్తిగతంగా, కుటుంబపరంగా, దేశానికీ ఉమయోగపడేటట్లు అవకాశాలు రూపొందించాలి. అన్ని రంగాల్లో వలనే, బాలలలోని సౄజనాత్మక శక్తినీ, కళాతౄష్ణనూ, ప్రతిభావికాసాలనూ పరిపోషించడానికీ ప్రభుత్వాలు కౄషెచేస్తూనేవున్నాయి. కాని, రాశి, వాసి రెండూ సరిపోవు. మరింత ముందంజ, ముందడుగు వేయాలి. బాల్యం సాధారణంగా, న్యాయంగా, ఒకే తీరున గడిచిపోవాలి. కాని సమాజంలో అనేక తరహాలు, వర్గాలు. ధనికులు, పేదలు. ఉన్నవాళ్ళు, లేనివాళ్ళు. పూట గడవని కుటుంబాలు, ఏదో రకాన కాసులు సంపాదించాలి. ఆ ప్రయత్నంలో, చిన్న, పెద్ద అనే తేడా చూపించలేరు. తలోచెయ్యి వేస్తేగాన్ని, వేన్నీళ్ళకు చన్నీళ్ళు చేరవు. పొట్టలో గంజినీళ్ళు పడవు. పిల్లలు పనిచేయడమన్నది మనం సాధారణంగా అనూహ్య పరిణామం అని చెప్పాలి. కాని, పిల్లలు కూడ పనిచేసి, రూకలు తేవడమన్నది అనేక లక్షల కుటుంబాల్లో సర్వసాధారణంగా అలవోకగా సాగిపోతున్న దేశం మనది అంటే ఆశ్చర్యం లేనే లేదు. నగ్నసత్యం కనక.
చదువులేని, చదువుకోలేని, చంటాళ్ళు
సాధారణంగా చదువు అయ్యాక, ఉద్యోగం, పనిపాట్లు సంగతి ఆలోచిస్తాము. కాని చదువుకోసం యిల్లు గడవకుండా వుంటుందా? అంతంతగానే ఉపాధి అవకాశాలున్న, రైతు, బీద కుటుంబాలు సంపాదన లేని జీవితాలు వర్ణనాతీతాలు. అందుకే, యింట్లో అందరూ, వయోభేదం లేకుండా, గడపదాటి, పనిలోకి దూకాలి. నాలుగురాళ్ళు తెస్తేనేకాని సాయంకాలానికి కూడు లేని స్థితిగతులు మన దారుణకుటుంబాలు ఎన్నో, ఎన్నెన్నో. అలా మొదలైంది మన బాలకార్మిక వ్యవస్థ. పుట్టిన అయిదు-ఆరు సంవత్సరాలకే, పిల్లలను కూడ పనిలోకి - కుటుంబవౄత్తిగాని, వేరేచోటగాని, దింపే దుస్థితిలో వున్నారు మన పెద్దలు. సాఫీగా సాగిపోయే, కుటుంబాల్లో ఈ పరిస్థితి గురించి ఆలోచించవలసిన అవసరం రానేరాదు. దారుణమైన బీదకుటుంబాల్లో మాత్రం జరుగుతున్న, నడుస్తున్న చరిత్రమాత్రం యిదే అని చెప్పాలి. అదే బాలకార్మిక వ్యవస్థ. అదే అవస్థాబాల్యం, బాలారిష్టాలు. బాల్యదశలోనే అష్టకష్టాలు.
నేటి బాలకార్మికవ్యవస్థ తీరుతెన్నులు
మన మనుగడకు, ఉనికికి చేదోడువాదోడు మనకున్న రాజ్యాంగాలు, శాసనాలు. దేశాల్లోని పౌరులకు ఉపయోగార్ధం, రాజ్యాంగాల్ని, శాసనాల్ని, చట్టాల్ని తయారుచేయడంలో మాత్రం తిరుగులేనివి. కాని వాటి అమలుచేసే తీరుతెన్నులు మాత్రం ఎల్లవేళల్లా ప్రశ్నీచదగ్గవి, అనుమానించదగ్గవి అన్నది మాత్రం సత్యం. ఈ కోవల్లో నిర్ధారణతో చెప్పదగ్గది, బాలకార్మికవ్యవస్థ, దాన్ని నిర్మూలించే చట్టాలు, శాసనాల్లో మాత్రం లోపం లేవు. దురదౄష్టకరం ఏమిటంటే, బాలకార్మిక వ్యవస్థ నిర్మూలనపై పై నిర్ణయించిన లక్ష్యాలను, ప్రణాళికలను అమలుపరచటంలో మాత్రం విఫలమైనామనె చెప్పాలి. ప్రపంచంలో అతిపెద్ద నాల్గవ ప్రజాస్వామ్యదేశంగా భావించబడుతున్న భారతదేశంలో మాత్రం యిది నిజం, సత్యం. ప్రపంచంలో మొత్తం 24.6 కోట్లమంది బాలకార్మికులున్నారని అంచనాలు చెప్తోంటే, కేవలం మన భారతదేశంలోనే, 14 ఏళ్ళలోపు పిల్లలు, అమెరికాదేశపు మొత్తం జనాభా కన్న, బాలకార్మికులు ఎక్కువగా వున్నారని, అంటే, 1.3 కోట్లమంది (2001 జనాభాలెక్కల ప్రకారం) అంచనాలు చెప్పుతున్నాయి. ఈ వయసువర్గంవారు, భారతావనిలోని పనివాళ్ళలో 3.6 శాతం వున్నారని చెప్తారు. అంతేకాక, ప్రతి పదిమందిలో, తొమ్మిదిమంది పిల్లలు గ్రామీణవాతావరణవ్యవస్థలోనే పనిచేయడం జరుగుతున్న దుస్థితి. అందులో, 85 శాతం మంది పిల్లలు, సంప్రదాయకంగా వ్యవసాయరంగంలోనే నిమగ్నులవుతున్నారు అన్నది కూడ సత్యం. రమారమి 9% వస్తువుల తయారీ, సేవలు, మరమత్తుల రంగంలోను, సుమారు 1 శాతం మాత్రం కర్మాగారాల్లోను బాలకార్మికులు వ్యాప్తి చెందారని గణాంకాలు చెప్పుతున్నాయి. ఈ విభజనలు, దశాబ్దం క్రిందట స్థితిగతుల్ని చెప్పుతున్నా, నేటికీ మారని పరిణామం, పరిమాణం, ఈ బాలకార్మిక వ్యవస్థ.
చట్టాలకేం ... తక్కువలేదు !!! ఆచరణలే అంతంత మాత్రం ???
అంతర్జాతీయ స్థాయిలో బాలకార్మిక వ్యవస్థకి సంబంధించిన సమస్యలపై తీసుకువచ్చిన చట్టపర, శాసనపర, అభివౄద్ధిపరమైన నిర్ణయాలని అమలుపరచే దిశలో, భారతదేశం కుడా ముందంజ వేయడం, అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ నుంచి వచ్చిన అరు సమావేశాల నిర్ణయాలని అమోదించడం, వాటిలో, మూడు ఆమోదాలాని క్రితం శతాబ్దపు నాలుగోవంతు కాలంలోనే ముగిసాయి. ఫలితంగా, 1933 లోనే చట్టంతో అంకురార్పణ జరగడం, వరసగా తొమ్మిదిసార్లు చట్టం పరిధిలోకి తీసుకురావడం, క్రమంగా బాలకార్మికవ్యవస్థని రూపుమాపాలన్న సంకల్పం వహించినా, ఈ కార్యక్రమంతోపాటు, మూలకారణాలైన సామాజిక-ఆర్ధిక వ్యత్యాసాలని నిర్మూలించకుండా, విజయాన్ని వరించలేం అన్నది అందరూ అంగీకరించినదే. ఈ మధ్యకాలంలో, 1992-97లో, చెప్పుకోదగ్గదిగా, కార్యక్రమాన్ని అంతర్జాతీయ సహకారంతో, భారతదేశం 250 మిలియన్ల నిరక్షరాస్యబాలబాలికలకు 47 మిలియన్ల డాలర్ల విలువచేసే విద్యాకార్యక్రమం ప్రారంభించారు. విసృతౄతస్థాయిలో కూలంకషగా భారతీయ బాలకార్మిక వ్యవస్థపై ఆధ్యయనం జరగడం, ఫలితంగా జాతీయ బాలకార్మిక నిర్మూలనపై ప్రణాళిక, ఆచరణాత్మకశైలి, కేంద్రీయ సలహా మండలి, సాంకేతిక సలహా మండలి, 12 జాతీయ బాలకార్మిక నిర్మూలన ప్రాజెక్టులు - ఆంధ్రప్రదేశ్, బీహార్, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, ఒరిస్సా, రాజస్థాన్, తమిళనాడు, ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రాల్లో ప్రారంభమవడం, ప్రత్యేక పాఠశాలలను స్థాపించడం, శిక్షణ, ఆహారపోషణ కార్యక్రమాలను ప్రతిపాదించడం ద్వారా బాలకార్మికులకు విముక్తి కలిగించడం ధ్యేయంగా ప్రణాళికలను రూపొందించారు. ప్రమాదభరితమైన ఉద్యోగాలనుంచి వీరికి పునరావాస సౌకర్యాలను రూపొందించేందుకు ఘనకార్యక్రమాన్ని 15 ఆగష్టు 1994 న ప్రారంభించడం, అజమాయిషీకి జాతీయసంస్థను నెలకొల్పడం, వారి నివేదికలను 1996 లో సమర్పించడం కూడ జరిగింది. ఈ కార్యక్రమాన్ని స్వచ్చందసంస్థలద్వారా అమలుచేశారు. ఎనిమిదవ పంచవర్ష ప్రణాళిక (1992-1997)లో భారీగా నిధులను కేటాయించడం, వినియోగించడం కూడ జరిగింది. ఉచిత తప్పనిసరి చదువు కార్యక్రమం కూడ జాతీయ విద్యావిధానం 1986 ప్రణాళిక లో రూపుదిద్దుకుంది. ఆచరణలో భాగంగా, రాష్ట్రాలు ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో ఏడవ తరగతి వరకు చదువుపై రుసుముని ఎత్తివేయడం, స్థానికసంస్థలు, ప్రభుత్వసహాయంపొందే విద్యాసంస్థలకు కూడ పొడిగీంచడం జరిగింది. 14 రాష్ట్రాల్లోను, 4 కేంద్రపాలితప్రాంతాల్లోను, తప్పనిసరి చదువు చట్టాలొచ్చాయి.
చట్టాలతోపాటు న్యాయస్థానాలు కూడ రంగప్రవేశం
చారిత్రాత్మకస్థాయిలో అత్యున్నత న్యాయస్థానం కొన్ని ఆదేశాలను జారీచేయడం, ప్రమాదభరితమైన ఉద్యోగాలు చేస్తున్న పిల్లలపై తేవలసిన పునరావాస చర్యలు, అతిక్రమణలకు యాజమాన్యానికి జరిమానాలు, అమలు జరిగాయి. అమలులతోపాటు, అమలులో అతిక్రమణలు జరిగాయి. ఎంతంత అంటే అంతంతే అన్నది నిజమయింది. ఏది ఏమైనా, గతం అప్రస్తుతం అని నిరూపణ అయింది.
ప్రస్తుతం .. వర్తమానం
10 డెసంబరు 1996 లో సుప్రీం కోఋర్టులోని పిర్యాదు మేరకు, బాలకార్మికులను బయటకు తీసుకువచ్చే కార్యక్రమంలో భాగంగా, అతిక్రమణలు చేసిన ప్రతి యాజమాన్యానికి, వ్యక్తికి రూ.20000 నగదుని సంక్షేమనిధిలో జమచేయాలనడం, ఒక పెద్దమనిషికి ఉద్యోగాన్ని కల్పించడం, అలా వీలుకాకపోతే, రూ.5000 నిధికి ప్రభుత్వం నగదు యివ్వడం బాలుడు/బాలిక పాఠశాలకు వెళ్ళుతున్నంతకాలం చెల్లించడం వంటివి అమలులోకి వచ్చాయి. ఈ ప్రణాళికలో భాగంగా, 86వ రాజ్యాంగశాసనం సవరింపు చట్టం 2002ను పార్లమెంటులో ఆమోదం జరగడం మూలాన, తప్పనిసరి చదువు అంశాన్ని రాష్ట్రప్రభుత్వాలు కూడ 14ఏళ్ళవరకు విద్యార్ధులకు అమలుచేయడం వచ్చింది. 6 నుంచి 14 ఏళ్ళవరకు ఉచితవిద్యను, 14ఏళ్ళలోపు పనిలోకితీసుకోరాదని వచ్చిన చట్టం ముఖ్యమైన మార్పులని చెప్పాలి. యిటీవలే, ఈ బాలకార్మికవ్యతిరేకచట్టాన్ని, ఉచితవిద్యాకార్యక్రమాల గురించి వివరిస్తూ, రాజ్యసభలో కేంద్ర కార్మిక, ఉపాధికల్పనామంత్రి ఆస్కార్ ఫెర్నాండెజ్, భారతదేశంలో జాతీయ బాలకార్మికానిర్మూలన ప్రాజెక్టుని 250 జిల్లాల్లో, 20 రాష్ట్రాల్లో, పునరావాస కార్యక్రమాల్ని అమలుచేస్తున్నామని, యిందులో భాగంగా, ప్రతి బాలకార్మికుని ఉద్యోగంలోంచి బయటకు తీసుకువచ్చి, అందుబాటులోకి తెచ్చే చదువు, ఆహారపోషణం, భౄతి, ఉపాధికల్పనకవసరమయ్యే శిక్షణ, ఆరోగ్యావసరాలను తీర్చేలా అమలుచేస్తూ, పూర్తిస్థాయిలో చదువులో పెట్టడం అమలుచేస్తున్నాట్లు వివరించారు. ఈ కార్యక్రమాన్ని అమలుచేయడంలో, యిదివరలో సుప్రీం కోర్టు ఆదేశాలు ఎలా అమలుపరుస్తారు అన్న ప్రశ్నకు బదులుగా సమాధానం చెప్పారు. యిటీవలే వెలుగులోకి వచ్చిన డిల్లీ - కరోలుభాగ్ లోని రెఘాపుర, బేడోంపుర ప్రాంతపు 93 బాలకార్మికులను 19 మే 2007 న విడుదలచేసినట్లు ప్రకటించారు. అయితే, అందకుముందుగా, 21 నవంబర్ 2006 న, అతిపెద్ద విముక్తి కార్యక్రమంగా, 425 బాలకార్మికులను డిల్లీ - జఫరాబాదులోని జరీకర్మాగారంలోని పిల్లలను విముక్తిచేయడం, వెంటనే వారి తల్లిదండ్రులకు అందజేయడమే పునరావాస కార్యక్రమంగా జరిగిందని, కార్యక్రమంలో భాగమైనది అయిన పాఠశాలల్లో చేర్పించడం అనేది తెలివిగా ప్రక్కకు పెట్టెవేశారు. డిల్లీలోని ప్రముఖవాణిజ్యకేంద్రం అయిన నెహ్రూ ప్లేస్ పరిసరాల్లోనే అనేకమంది బాలకార్మికులు తటస్థపడతారన్నది కూడ పత్రికల్లో ప్రకటనలు రావడం కూడ జరిగాయి. ప్రమాదస్థలాల్లో పనిచేశే పిల్లల విషయంలో, వారి తల్లిదండ్రుల ఉద్యోగ వివరాలు, ఆర్ధిక స్థితిగతులు, సామజికపరిస్థితులు, ప్రణాలికను అమలుపరచేముందుగానే ఆధ్యయనం చేయాలన్నది కూడ ముఖ్యాంశం అని ప్రభుత్వాలు గుర్తెరిగి నడచుకోవాలి. మనసా వాచా కర్మణా బాలకార్మికనిర్మూలనా ప్రణాళికా కార్యక్రమాన్ని అమలుపరెచే విధానంలో, ప్రభుత్వ అధికారులను, ప్రభుత్వేతరసంస్థలను, వక్రీకఋరణపద్ధతులకు తగిన శిక్ష, జరిమానాలు విధించాల్సిన అవసరం ఎంతైనా వున్నది. ఈ విషయంలో, కార్యక్రమాన్ని అమలుచేసే బాధ్యతాయుతాధికారులు మౌనం వహిస్తే ఈ వక్రమార్గాన్ని అంగీకరించినట్లు అవుతుంది అన్నది కూడా సత్యం. కొన్నికొన్ని పరిస్థితుల్లో మౌనం అసత్యం కన్న దారుణంగా తయారవుతుంది. అంతేకాదు, దారుణాన్ని ప్రోత్సహించినట్లు, ప్రోద్బలాన్ని యిస్తున్నట్లు కూడ జమ అవుతుంది. అదే సరిగ్గా అవుతున్నది, ఈ కార్యక్రమం అమలులో.
ప్రపంచ బాలకార్మిక వ్యవస్థ వ్యతిరేక దినం - 12 జూన్ న
అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ, 2002 నుంచి ప్రతి జూన్ 12 న నిర్వహిస్తున్నది. పిల్లలను అక్రమరవాణా నుంచి నిరోధించడం, బాలకార్మిక వ్యవస్థను సమూలంగా నిర్మూలించడం, ఈ నాటి కార్యక్రమ లక్ష్యం, పరమావధిగా ప్రారంభమైంది. మూడవ ప్రపంచదేశాల్లోనేకాక, అభివౄద్ధిచెందిన దేశాల్లోనూ బాలకార్మిక వ్యవస్థ కొనసాగుతూండడం, అందరు పిల్లలూ చదువుకోవాలనుకోవడం, అందమైన, సున్నితమైన బాల్యావస్థని అందరికీ అందచేయాలని ప్రతీ పౌరుడు ప్రతిజ్ణ చేయాలని, ఆ దశలో దిశలో ఆచరణాత్మక కార్యక్రమాన్ని పవిత్రంగా ఆచరించడం, నేను సైతం అన్నట్లు ప్రతి ఒక్కరూ తనవంతుగా చేయూతనివ్వాలని, ప్రప్రంచవ్యాప్తంగా వున్న 24.6 కోట్ల బాలకార్మికులకు అత్యంత త్వరితగతిని విముక్తి కలిగించాలని ఆశ, ఆశయం నెరవాలని అందరూ ముందుకు సాగుదాం. మహాకవి శ్రీశ్రీ అన్నట్లు, పదండి ముందుకు, పదండిముందుకు అని సాగుదాం, పయనిద్దాం.
పసిచేతులు - పనిమోతలు
బాల్యాన్ని అపురూపంగా వదిలి, చేతనంత విజ్ౙాన, వికాస, వినోద రంగాలపై చేయూత నిచ్చేది పోయి, పసిచేతులతో, పనిమోతలు, భరించరాని బరువుల్ని మోయిస్తున్న ఈ దుష్ట సమాజాన్ని యిప్పటినుంచైనా, కనిపెట్టి ఈ దుస్థితినుంచి బాలవర్గాన్ని బయటపడేసే మార్గం, ప్రణాలికలు సిద్ధం చేసేందుకు ప్రభుత్వ, స్వఛ్ఛంద, ప్రభుత్వేతర రంగాల్లో విశేషమైన కౄషి నిత్య, సత్వరంగా జరగాల్సిన తరుణం ఆసన్నమైందని ఘోషించాలి.
అంతర్జాతీయ బాలకార్మిక నిర్మూలన దినోత్సవం సందర్భంగా, ఆ దశ, దిశలో మార్గం సుగమం కావాలని, మనదేశపు భావిభారత పౌరులకు, చిన్నారుల వదనాల్లో చిరునవ్వు, చిరుమందహాసం కనీసం ఒక్కసారైనా కనపడాలని, తెలుగురధం మనసావాచాకర్మణా ఆశిస్తూ, బాలకోటిని ఆశీర్వదిస్తూ, నేను సైతం అంటూ సంకల్పాన్ని ప్రకటిస్తోంది.
భావిభారత బాలకోటికి ఆశీర్వచనాలతో, అభినందనలతో -
తెలుగురధం - కొంపెల్ల శర్మ
No comments:
Post a Comment